CATHOLON
Liber Extra X 5.7.9; Friedberg II (1881), Sp. 780–782
Volltext des kanonischen Kapitels X 5.7.9 einschließlich der im Druck markierten Auslassungen/Verweise; keine Reproduktion des vollständigen päpstlichen Originals.
Die Norm ordnet bischöfliche Nachforschungen und weltliche Mitwirkung. Die hervorgehobene Stelle lässt bei unmittelbarer Umkehr, öffentlicher Abschwörung und Genugtuung die Übergabe an die weltliche Gewalt vermeiden. Das Dekret erfasst öffentliche und private Predigt und enthält zugleich schwere Sanktionen.
freiwillig zur Einheit des katholischen Glaubens zurückzukehren
Im Reader öffnenAd abolendam diversarum haeresium pravitatem, quae in plerisque mundi partibus modernis coepit temporibus pullulare, vigor debet ecclesiasticus excitari cui nimirum imperialis fortitudinis suffragante potentia, et haereticorum protervitas in ipsis falsitatis suae conatibus elidatur, et catholicae simplicitas veritatis in ecclesia sancta resplendens, eam ubique demonstret ab omni exsecratione falsorum dogmatum expiatam. Ideoque nos carissimi filii nostri Friderici, illustris Romanorum imperatoris semper Augusti praesentia pariter et vigore suffulti, de communi fratrum nostrorum consilio, nec non aliorum patriarcharum, archiepiscoporum multorumque principum, qui de diversis partibus imperii convenerunt, contra ipsos haereticos, quibus diversa capitula diversarum indidit professio falsitatum, praesentis decreti generali sanctione consurgimus, et omnem haeresim, quocunque nomine censeatur, per huius constitutionis seriem auctoritate apostolica condemnamus. Imprimis ergo Catharos et Patarinos et eos, qui se Humiliatos vel Pauperes de Lugduno falso nomine mentiuntur, Passaginos, Iosephinos, Arnaldistas perpetuo decernimus anathemati subiacere. Et quoniam nonnulli, sub specie pietatis virtutum eius, iuxta quod ait Apostolus, denegantes, auctoritatem sibi vendicant praedicandi: quum idem Apostolus dicat: "quomodo praedicabunt, nisi mittantur?" omnes, qui vel prohibiti, vel non missi, praeter auctoritatem, ab apostolica sede vel ab episcopo loci susceptam, publice vel privatim praedicare praesumpserint, et Universos, qui de sacramento corporis et sanguinis Domini nostri Iesu Christi, vel de baptismate, seu de peccatorum confessione, matrimonio vel reliquis ecclesiasticis sacramentis aliter sentire aut docere non metuunt, quam sacrosancta Romana ecclesia praedicat et observat, et generaliter, quoscunque eadem Romana ecclesia vel singuli episcopi per dioeceses suas cum consilio clericorum, vel clerici ipsi sede vacante cum consilio, si oportuerit, vicinorum episcoporum haereticos iudicaverint, pari vinculo perpetui anathematis innodamus. Receptores et defensores eorum, cunctosque pariter, qui praedictis haereticis ad fovendam in eis haeresis pravitatem patrocinium praestiterint aliquod vel favorem, sive consolati, sive credentes, sive perfecti, seu quibuscunque superstitiosis nominibus nuncupentur, simili decernimus sententiae subiacere. Quia vero peccatis exigentibus quandoque contingit, ut severitas ecclesiasticae disciplinae ab his, qui virtutem eius non intelligunt, contemnatur, Praesenti nihilominus ordinatione sancimus, ut, quicunque manifeste fuerint in haeresi deprehensi, si clericus est vel cuiuslibet religionis obumbratione fucatus, totius ecclesiastici ordinis praerogativa nudetur, et sic omni pariter officio et beneficio spoliatus ecclesiastico, saecularis relinquatur arbitrio potestatis, animadversione debita puniendus, nisi continuo post deprehensionem erroris ad fidei catholicae unitatem sponte recurrere, et errorem suum ad arbitrium episcopi regionis publice consenserit abiurare, et satisfactionem congruam exhibere. Laicus autem, quem aliqua praedictarum pestium notoria vel privata culpa resperserit, nisi, prout dictum est, abiurata haeresi et satisfactione exhibita confestim ad fidem confugerit orthodoxam, saecularis iudicis arbitrio relinquatur, debitam recepturus pro qualitate facinoris ultionem. (Et infra:) Qui vero inventi fuerint sola ecclesiae suspicione notabiles, nisi ad arbitrium episcopi iuxta considerationem suspicionis qualitatemque personae propriam innocentiam congrua purgatione monstraverint, simili sententiae subiacebunt. Illos quoque, qui post abiurationem erroris, vel, postquam se, ut diximus, proprii antistitis examinatione purgaverint, deprehensi fuerint in abiuratam haeresim recidisse, saeculari iudicio sine ulla penitus audientia decernimus relinquendos, bonis damnatorum clericorum ecclesiis, quibus deserviebant, secundum sanctiones legitimas applicandis. Sane praedictam excommunicationis sententiam, cui omnes haereticos praecipimus subiacere, ab omnibus patriarchis, archiepiscopis et episcopis in praecipuis festivitatibus, et quoties solennitates habuerint vel quamlibet occasionem, ad gloriam Dei et reprehensionem haereticae pravitatis decernimus innovari, auctoritate apostolica statuentes, ut, si quis de ordine episcoporum in his negligens fuerit vel desidiosus inventus, per triennale spatium ab episcopali habeatur dignitate et administratione suspensus. Ad haec de episcopali consilio et suggestione culminis imperialis et principum eius adiecimus, ut quilibet archiepiscopus vel episcopus per se, vel archidiaconum, suum, aut per alias honestas idoneasque personas, bis vel semel in anno propriam parochiam, in qua fama fuerit haereticos habitare, circumeat, et ibi tres vel plures boni testimonii viros, vel etiam, si expedire videbitur, totam viciniam iurare compellat, quod, si quis ibidem haereticos scierit vel aliquos occulta conventicula celebrantes, seu a communi conversatione fidelium vita et moribus dissidentes, eos episcopo vel archidiacono studeat indicare. Episcopus autem vel archidiaconus ad praesentiam suam convocet accusatos, qui, nisi se ad eorum arbitrium iuxta patriae consuetudinem ab obiecto reatu purgaverint, vel, si post purgationem exhibitam in pristinam relapsi fuerint perfidiam, episcoporum iudicio puniantur. Si qui vero ex eis, iurationem superstitione damnabili respuentes, iurare forte noluerint, ex hoc ipso haeretici iudicentur, et poenis, quae praenominatae sunt, percellantur. Statuimus insuper, ut comites, barones, rectores et consules civitatum et aliorum locorum, iuxta commonitionem archiepiscoporum et episcoporum, praestito corporaliter iuramento promittant, quod in omnibus praedictis fideliter et efficaciter, quum ab eis exinde fuerint requisiti, ecclesiam contra haereticos et eorum complices adiuvabunt et studebunt bona fide iuxta officium et posse suum ecclesiastica simul et imperiali statuta circa ea, quae diximus, exsecutioni mandare. Si vero id observare noluerint, honore, quem obtinent, spolientur et ad alios nullatenus assumantur, eis nihilominus excommunicatione ligandis, et terris ipsorum interdicto ecclesiae supponendis. Civitas autem, quae his decretalibus institutis duxerit resistendum, vel contra commonitionem episcopi punire neglexerit resistentes, aliarum careat commercio civitatum, et episcopali se noverit dignitate privandam. Omnes etiam fautores haereticorum tanquam perpetua infamia condemnatos, ab advocatione et testimonio et aliis publicis officiis decernimus repellendos. Si qui vero fuerint, qui a lege dioecesanae iurisdictionis exempti, soli subiaceant sedis apostolicae potestati, nihilominus in his, quae superius sunt contra haereticos instituta, archiepiscoporum vel episcoporum subeant iudicium, et eis in hac parte, tanquam a sede apostolica delegatis, non obstantibus libertatis suae privilegiis, obsequantur. [Praeterea etc. (cf. c. 23. de iure patr. III. 38.)]Liber Extra X 5.1.24; Friedberg II (1881), Sp. 745–747
Volltext des kanonischen Kapitels X 5.1.24; nicht mit der älteren Dekretale X 5.1.17 gleichen Incipits verwechseln. Digitalisierungsfehler vindicare im Bibelzitat nach Friedberg Sp.746 zu villicare berichtigt; die zentralen Verteidigungsbestimmungen am Druck überprüft.
Allgemeines kirchliches Untersuchungsrecht, besonders zu Amtsverfehlungen. Die Norm verlangt eine ernsthafte Grundlage, bekannte Anklagepunkte und die Möglichkeit zur Verteidigung. Späteres Häresiesonderrecht schränkte unter anderem die Offenlegung von Zeugennamen ein. Gemeint ist X 5.1.24, nicht die ältere gleichnamige Dekretale X 5.1.17.
damit er die Möglichkeit hat, sich selbst zu verteidigen
Im Reader öffnenQualiter et quando debeat praelatus procedere ad inquirendum et puniendum subditorum excessus, ex auctoritatibus veteris et novi testamenti colligitur evidenter, ex quibus postea processerunt canonicae sanctiones, sicut olim aperte distinximus, et nunc sacri approbatione concilii confirmamus. Legitur enim in evangelio, quod villicus ille, qui diffamatus erat apud dominum suum, quasi dissipasset bona ipsius, audivit ab illo: "Quid hoc audio de te? redde rationem villicationis tuae, iam enim non poteris amplius villicare." Et in Genesi Dominus ait: "Descendam et videbo, utrum clamorem, qui venit ad me, opere compleverint." Ex quibus auctoritatibus manifeste probatur, quod non solum quum subditus, verum etiam quum praelatus excedit, si per clamorem et famam ad aures superioris pervenerit, non quidem a malevolis et maledicis, sed a providis et honestis, nec semel tantum, sed saepe, quod clamor innuit et diffamatio manifestat, debet coram ecclesiae senioribus veritatem diligentius perscrutari, ut, si rei poposcerit qualitas, canonica districtio culpam feriat delinquentis, non tanquam idem sit accusator et iudex, sed quasi denunciante fama vel deferente clamore officii sui debitum exsequatur. Licet autem hoc sit observandum in subditis, diligentius tamen est observandum in praelatis, qui quasi signum sunt positi ad sagittam. Et quia non possunt omnibus complacere, quum ex officio suo teneantur non solum arguere, sed etiam increpare, quin etiam interdum suspendere, nonnunquam vero ligare: frequenter odium multorum incurrunt et insidias patiuntur. Et ideo sancti Patres provide statuerunt, ut accusatio praelatorum non facile admittatur, ne concussis columnis corruat aedificium, nisi diligens adhibeatur cautela, per quam non solum falsae, sed etiam malignae criminationi ianua praecludatur. Verum ita voluerunt providere praelatis, ne criminarentur iniuste, ut tamen caverent, ne delinquerent insolenter, contra morbum utrumque invenientes medicinam congruam, videlicet ut criminalis accusatio, quae ad diminutionem capitis, id est degradationem, intenditur, nisi legitima praecedat inscriptio, nullatenus admittatur. Sed quum super excessibus suis quisquam fuerit infamatus, ita ut iam clamor ascendat, qui diutius sine scandalo dissimulari non possit vel sine periculo tolerari: absque dubitationis scrupulo ad inquirendum et puniendum eius excessus, non ex odii fomite, sed caritatis procedatur affectu, quatenus, si fuerit gravis excessus, etsi non degradetur ab ordine, ab administratione tamen amoveatur omnino, quod est secundum sententiam evangelicam a villicatione villicum amoveri, qui non potest villicationis suae dignam reddere rationem. Debet igitur esse praesens is, contra quem facienda est inquisitio, nisi se per contumaciam absentaverit, et exponenda sunt ei illa capitula, de quibus fuerit inquirendum, ut facultatem habeat defendendi se ipsum. Et non solum dicta, sed etiam nomina ipsa testium sunt ei, ut quid et a quo sit dictum appareat, publicanda, nec non exceptiones et replicationes legitimae admittendae, ne per suppressionem nominum infamandi, per exceptionum vero exclusionem deponendi falsum audacia praebeatur. Ad corrigendos itaque subditorum excessus tanto diligentius debet praelatus assurgere, quanto damnabilius eorum offensas desereret incorrectas. Contra quos, ut de notoriis excessibus taceatur, etsi tribus modis possit procedi, per accusationem videlicet, denunciationem et inquisitionem ipsorum: ut tamen in omnibus diligens adhibeatur cautela, ne forte per leve compendium ad grave dispendium veniatur, sicut accusationem legitima debet praecedere inscriptio, sic et denunciationem caritativa monitio, et inquisitionem clamosa insinuatio praevenire, illo semper adhibito moderamine, ut iuxta formam iudicii sententiae quoque forma dictetur. Hunc tamen ordinem circa regulares personas non credimus usquequaque servandum, quae, quum causa requirit, facilius et liberius a suis possunt administrationibus amoveri.Liber Extra X 5.7.13; Friedberg II (1881), Sp. 787–789
Volltext des kanonischen Kapitels X 5.7.13. Die Gliederung §1–8 ist die Buchausgabe, nicht eine ursprüngliche Bullenparagraphierung.
Kanon 3 regelt die Verfolgung von Häresie und die Mitwirkung weltlicher Herrscher. Der Text verlangt keine vorausgegangene Gewalttat. Übergabe, Vermögensentzug und Sanktionen gegen unkooperative Herrscher sind Teil der Norm; Kanon 8 behandelt eine andere, verfahrensrechtliche Frage.
Personen, die geheime Zusammenkünfte abhalten
Im Reader öffnenExcommunicamus itaque et anathematizamus omnem haeresim, extollentem se adversus hanc sanctam, orthodoxam et catholicam fidem, quam superius exposuimus, condemnantes haereticos universos, quibuscunque nominibus censeantur, facies quidem diversas habentes, sed caudas ad invicem colligatas, quia de vanitate conveniunt in id ipsum. § 1. Damnati vero praesentibus saecularibus potestatibus aut eorum ballivis relinquantur animadversione debita puniendi, clericis prius a suis ordinibus degradatis, ita, quod bona huiusmodi damnatorum, si laici fuerint, confiscentur: si vero clerici, applicentur ecclesiis, a quibus stipendia receperunt. § 2. Qui autem inventi fuerint sola suspicione notabiles, nisi iuxta considerationem suspicionis qualitatemque personae propriam innocentiam congrua purgatione monstraverint, anathematis gladio feriantur, et usque ad satisfactionem condignam ab omnibus evitentur, ita, quod, si per annum in excommunicatione perstiterint, ex tunc velut haeretici condemnentur. § 3. Moneantur autem et inducantur, et, si necesse fuerit, per censuram ecclesiasticam compellantur saeculares potestates, quibuscunque fungantur officiis, ut, sicut reputari cupiunt et haberi fideles, ita pro defensione fidei praestent publice iuramentum, quod de terris suae iurisdictioni subiectis universos haereticos, ab ecclesia denotatos, bona fide pro viribus exterminare studebunt, ita, quod amodo, quandocunque quis fuerit in potestatem sive perpetuam sive temporalem assumptus, hoc teneatur capitulum iuramento firmare. Si vero dominus temporalis, requisitus et monitus ab ecclesia, suam terram purgare neglexerit ab [hac] haeretica foeditate, per metropolitanum et ceteros comprovinciales episcopos excommunicationis vinculo innodetur, et, si satisfacere contempserit, infra annum significetur hoc summo Pontifici, ut ex tunc ipse vasallos ab eius fidelitate denunciet absolutos, et terram exponat catholicis occupandam, qui eam, exterminatis haereticis, absque ulla contradictione possideant, et in fidei puritate conservent, salvo iure domini principalis, dummodo super hoc ipse nullum praestet obstaculum, nec aliquod impedimentum opponat, eadem nihilominus lege servata circa. eos, qui non habent dominos principales. § 4. Catholici vero, qui, crucis assumpto charactere, ad haereticorum exterminium se accinxerint, illa gaudeant indulgentia, illoque sancto privilegio sint muniti, quae accedentibus in terrae sanctae subsidium conceduntur. § 5. Credentes praeterea, receptatores, defensores et fautores haereticorum excommunicationi decernimus subiacere, firmiter statuentes, ut, postquam quis talium fuerit excommunicatione notatus, si satisfacere contempserit infra annum, ex tunc ipso iure sit factus infamis, nec ad publica officia seu consilia, nec ad eligendos aliquos ad huiusmodi, nec ad testimonium admittatur. Sit etiam intestabilis, ut nec testandi liberam habeat facultatem nec ad hereditatis successionem accedat. Nullus praeterea ipsi super quocunque negotio, sed ipse aliis respondere cogatur. Quodsi forte iudex exstiterit, eius sententia nullam obtineat firmitatem, nec causae aliquae ad eius audientiam perferantur. Si fuerit advocatus, eius patrocinium nullatenus admittatur; si tabellio, instrumenta confecta per ipsum nullius sint momenti, sed cum auctore damnato damnentur. Et in similibus idem praecipimus observari. Si vero clericus fuerit, ab omni officio et beneficio deponatur, ut, in quo maior est culpa, gravior exerceatur vindicta. Si qui autem tales, postquam ab ecclesia fuerint denotati, evitare contempserint, excommunicationis sententia usque ad satisfactionem idoneam percellantur. Sane, clerici non exhibeant huiusmodi pestilentibus ecclesiastica sacramenta, nec eos Christianae praesumant tradere sepulturae, nec eleemosynas aut oblationes eorum percipiant, alioquin suo priventur officio, ad quod nunquam restituantur absque indulto sedis apostolicae speciali. Similiter quilibet regulares, quibus etiam hoc infligatur, ut eorum privilegia in illa dioecesi non serventur, in qua tales excessus praesumpserint perpetrare. § 6. Quia vero nonnulli sub specie pietatis virtutem eius, iuxta quod Apostolus ait, abnegantes, auctoritatem sibi vendicant praedicandi, quum idem Apostolus dicat: "Quomodo praedicabunt, nisi mittantur?" omnes, qui prohibiti, vel non missi, praeter auctoritatem ab apostolica sede vel catholico episcopo loci susceptam, publice vel privatim praedicationis officium usurpare praesumpserint, excommunicationis vinculo innodentur, et nisi quam citius resipuerint, alia competenti poena plectentur. § 7. Adiicimus insuper, ut quilibet archiepiscopus vel episcopus per se aut per archidiaconum suum, aut alias honestas idoneasque personas, bis aut saltem semel in anno propriam parochiam, in qua fama fuerit haereticos habitare, circumeat, et ibi tres vel plures boni testimonii viros, vel etiam, si expedire videbitur, totam viciniam iurare compellat, quod, si quos ibidem haereticos sciverit, vel aliquos occulta conventicula celebrantes, seu a communi conversatione fidelium vita et moribus, dissidentes, eos episcopo studeat indicare. Ipse autem episcopus ad praesentiam suam convocet accusatos, qui, nisi se ab obiecto reatu purgaverint, vel, si post purgationem exhibitam in pristinam fuerint relapsi perfidiam, canonice puniantur. Si qui vero ex eis, iuramenti religionem obstinatione damnabili respuentes, iurare forte noluerint, ex hoc ipso tanquam haeretici reputentur. § 8. Volumus igitur et mandamus, et in virtute obedientiae districte praecipimus, ut ad haec efficaciter exsequenda episcopi per dioeceses suas diligenter invigilent, si canonicam velint effugere ultionem. Si quis enim episcopus super expurgando de sua dioecesi haereticae pravitatis fermento negligens fuerit vel remissus, quum id certis indiciis apparuerit, ab episcopali officio deponatur, et in locum ipsius alter substituatur idoneus, qui velit et possit haereticam confundere pravitatem.Clementinae 5.3.1; Friedberg II (1881), Sp. 1181–1182
Volltext; Drucktrennungen und Abstände normalisiert, § i zu §1; keine Glossatoren-Summaria aufgenommen. Hauptstellen am Druckbild geprüft.
Clemens V. reagiert auf Klagen über Inquisitoren, die Unschuldige belasteten. Bischof und Inquisitor sollen bei schweren Haftbedingungen, Folter und Urteil unter den genannten Voraussetzungen zusammenwirken. Die Norm regelt Aufsicht, Versorgung und Strafen für Amtsmissbrauch. Sie verbietet die Folter nicht.
Ebenso schwer und höchst verurteilungswürdig ist es, Unschuldigen diese Irrlehre böswillig zur Last zu legen.
Im Reader öffnenMultorum querela sedis apostolicae pulsavit auditum, quod nonnulli inquisitores, per sedem eandem contra pravitatem haereticam deputati, metas sibi traditas excedentes sic interdum extendunt suae potestatis officium, ut, quod in augmentum fidei per circumspectam eiusdem sedis vigilantiam salubriter est provisum, dum sub pietatis specie gravantur innoxii, cedat in fidelium detrimentum. §. 1. Propter quod ad Dei gloriam et augmentum eiusdem fidei, ut negotium inquisitionis huiusmodi eo prosperetur felicius, quo deinceps eiusdem labis indago solennius, diligentius et cautius peragetur, ipsum tam per dioecesanos episcopos, quam per inquisitores a sede apostolica deputatos, omni carnali amore, odio vel timore, ac cuiuslibet commodi temporalis affectione semotis decernimus exerceri, sic, quod quilibet de praedictis sine alio citare possit, et arrestare sive capere, ac tutae custodiae mancipare, ponendo etiam in compedibus vel manicis ferreis, si ei visum fuerit faciendum, super quo ipsius conscientiam oneramus, nec non inquirere contra illos, de quibus pro huiusmodi negotio secundum Deum et iustitiam viderit expedire. Duro tamen tradere carceri sive arcto, qui magis ad poenam quam ad custodiam videatur, vel tormentis exponere illos, aut ad sententiam procedere contra eos, episcopus sine inquisitore, aut inquisitor sine episcopo dioecesano aut eius officiali , vel episcopali sede vacante capituli super hoc delegato, si sui ad invicem copiam habere valeant, intra octo dierum spatium, postquam se invicem requisierint, non valebit, et, si secus praesumptum fuerit, nullum sit et irritum ipso iure. Verum si episcopus vel eius capituli sede vacante delegatus cum inquisitore, aut inquisitor cum altero eorundem propter praemissa nequeat aut nolit personaliter convenire: possit episcopus, vel eius seu capituli sede vacante delegatus inquisitori, et inquisitor episcopo vel eius delegato, seu sede vacante illi, qui ad hoc per capitulum fuerit deputatus, super illis committere vices suas, vel suum significare per literas consilium et consensum. §. 2. Sane, quia circa custodiam carcerum haereticalium, qui muri in quibusdam partibus vulgariter nuncupantur, multas fraudes dudum intelleximus perpetratas: nos, volentes super hoc providere, statuimus, ut quilibet talis carcer vel murus, quem de cetero episcopo et inquisitori praedictis volumus fore communem, duos custodes habeat principales, discretos , industrios et fideles, unum, quem volet episcopus et providebit eidem, alium , de quo voluerit inquisitor, cui etiam providebit, et quilibet praedictorum custodum sub se alium bonum et fidum poterit habere ministrum. In quolibet etiam conclavi eiusdem carceris sive muri erunt duae claves diversae, quarum unam unus, aliam alius tenebit praedictorum custodum, et eam cum officio ministrandi, quae incarceratis fuerint ministranda, suo poterit committere vel subdelegare ministro. §. 3. Porro coram episcopo vel capitulo sede vacante et inquisitore praedictis vel substitutis ab eis custodes supra dicti, antequam suum officium exsequantur, iurabunt ad sancta Dei evangelia corporaliter a se tacta, quod in custodia immuratorum et aliorum, pro crimine supra dicto in sua custodia positorum et ponendorum, omnem diligentiam et sollicitudinem, quam poterunt, fideliter adhibebunt. Et quod alicui incarcerato nihil unus in secreto loquetur , quin hoc audiat alter custos. Et quod provisionem, quam incarcerati recipiunt ex ordinatione communi, et illud, quod a parentibus et amicis vel aliis personis fidelibus offeretur eisdem, (nisi episcopi et inquisitoris vel suorum commissariorum ordinatio refragetur,) ipsis fideliter et absque deminutione aliqua ministrabunt, nec in his fraudem aliquam adhibebunt. Et idem iuramentum et coram eisdem personis ministri custodum, priusquam suum exerceant officium, exhibebunt . Et quia saepe contingit episcopos proprios habere carceres, sibi et dictis inquisitoribus non communes: volumus et districte praecipimus, ut custodes ad incarceratorum pro dicto crimine custodiam per episcopos vel sede vacante per capitulum deputandi, et eorum ministri coram dictis inquisitoribus vel substitutis ab eis praestent simile iuramentum. Notarii quoque inquisitionis coram episcopo et inquisitore vel substitutis ab eis iurabunt, suum officium fideliter exercere. Et idem fiet de aliis personis, necessariis ad praedictum officium exsequendum. §. 4. Verum quia nimis est grave, ad exterminationem pravitatis praedictae non agere, quod ipsius contagiosa enormitas agendum requirit, grave est quoque et damnatione dignissimum malitiose insontibus eandem imponere pravitatem: episcopo et inquisitori praedictis ac aliis, ad dicti exsecutionem officii substituendis ab eis, in virtute sanctae obedientiae et sub interminatione maledictionis aeternae praecipimus, ut sic discrete et prompte contra suspectos vel diffamatos de huiusmodi pravitate procedant, quod malitiose aut fraudulenter tantam labem, seu quod ipsos in exsecutione officii inquisitionis impediat, falso alicui non imponant. Quodsi odii, gratiae vel amoris, lucri aut commodi temporalis obtentu contra iustitiam et conscientiam suam omiserint contra quemquam procedere, ubi fuerit procedendum super huiusmodi pravitate, aut obtentu eodem, pravitatem ipsam vel impedimentum officii sui alicui imponendo, eum super hoc praesumpserint quoquo modo vexare: praeter alias poenas, pro qualitate culpae imponendas eisdem, episcopus aut superior suspensionis ab officio per triennium, alii vero excommunicationis sententias eo ipso incurrant. A qua quidem excommunicationis sententia, qui eandem incurrerint , nisi per Romanum Pontificem nequeant, praeterquam in mortis articulo, et tunc satisfactione praemissa absolutionis beneficium obtinere, nullo in hac parte privilegio suffragante. §. 5. Alia sane, quae circa praemissum inquisitionis officium a nostris sunt praedecessoribus instituta, quatenus praesenti decreto non obviant, sacri approbatione concilii roborata in sua volumus firmitate manere.Clementinae 5.3.2; Friedberg II (1881), Sp. 1182–1183
Volltext; mit CNRS/APOSCRIPTA Nr.778 verglichen; Abstände normalisiert. CNRS-Datensatz nennt Friedberg-Ausgabe.
Die Anti-Erpressungsnorm verlangt Rückerstattung, bedroht Täter mit Exkommunikation und sieht Amtsverlust vor. Nachweisbarer Missbrauch soll gemeldet werden; untätige Vorgesetzte können bis zum Apostolischen Stuhl angezeigt werden.
Sie dürfen unter dem Vorwand des Inquisitionsamtes niemandem auf irgendeine unerlaubte Weise Geld abpressen.
Im Reader öffnenNolentes splendorem solitum negotii fidei per actus indiscretos et improbos quorumvis inquisitorum haereticae pravitatis quasi tenebrosi fumi caligine obfuscari, hoc sacro concilio approbante statuimus, nullis extunc , nisi qui quadragesimum aetatis annum attigerint , officium inquisitionis praedictae committi inquisitoribus, et tam ipsorum quam episcoporum seu capitulorum sede vacante super hoc deputatis commissariis quibuscunque districtius iniungentes , ne praetextu officii inquisitionis quibusvis modis illicitis ab aliquibus pecuniam extorqueant, nec scienter attentent ecclesiarum bona ob clericorum delictum praedicti occasione officii fisco etiam ecclesiae applicare. Quodsi secus in his vel eorum altero fecerint: excommunicationis sententiae eos subiacere decernimus ipso facto, a qua non possint absolvi, praeterquam in mortis articulo, donec illis, a quibus extorserint, plene satisfecerint de pecunia sic extorta, nullis privilegiis, pactis aut remissionibus super hoc valituris. Notarii vero et officiales dicti officii, nec non fratres et socii inquisitorum et commissariorum ipsorum, qui dictos inquisitores aut commissarios secrete noverint talia commisisse, si indignationem Dei et apostolicae sedis vitare voluerint et offensam, ipsos graviter arguere et corrigere studeant in secreto. Quodsi taliter ea sciverint, ut ea probare valeant, si sit opus; haec praelatis inquisitorum et commissariorum eorundem, ad quos id pertinebit, nunciare sollicite debeant, qui equidem praelati inquisitores et commissarios praedictos reos inde repertos ab officiis amovere, et amotos alias punire debite seu corrigere teneantur. Praelatis autem inquisitorum id negligentibus agere, praemissa omnia nunciari per praedictos locorum ordinarios volumus, quibus, ut ea in apostolicae sedis notitiam perferant , in virtute sanctae obedientiae districte praecipimus et mandamus. Porro inquisitoribus ipsis districtius inhibemus, ut nec abutantur quomodolibet concessione portationis armorum, nec officiales nisi sibi necessarios habeant tales, qui se conferant ad sua cum inquisitoribus ipsis officia exsequenda.Fidel Fita, Boletín de la Real Academia de la Historia 15 (1889), S. 459–461
Vollständiger lateinischer Brief in Fitas Edition; neuzeitlicher spanischer Kommentar nicht aufgenommen. Offensichtliche Digitalisierungsfehler ondine/veror/oppressiouibus/uaa/ventre berichtigt; historische Orthographie beibehalten.
Der Papst berichtet über Beschwerden gegen zwei Inquisitoren in Sevilla: ungerechte Haft, Folter, Verurteilungen und Vermögensentzug. Er verlangt rechtmässiges gemeinsames Handeln mit den Bischöfen und droht mit Absetzung. Nach einer Zusicherung des königlichen Gesandten lässt er die beiden zunächst im Amt. Der Brief ist keine Aufhebung der spanischen Inquisition.
Wir haben bestimmt, dass die Inquisitoren und die Ortsordinarien gemeinsam nach der Ordnung des Rechts vorgehen sollen.
Im Reader öffnenCharissimi in christo filii nostri, Salutem et apostolicam benedictionem. Numquam dubitavimus quin zelo fidei Catholice accensi recto et sincero corde alias nobis supplicaveritis super deputatione Inquisitorum heretice pravitatis in Castelle et Legionis Regnis ad finem ut illorum opera et diligentia, qui christi fidem profiteri affirmabant et iudaice superstitionis et legis precepta servare non formidabant, ad agnoscendam viam veritatis inducerentur; Nosque tunc pari desiderio et fidei zelo litteras super huiusmodi deputatione fieri iussimus, opera tamen eius, qui tunc litterarum earundem expeditionem nomine vestro solicitabat, evenit ut, ipsarum tenore non plene et specifice, ut decebat, sed in genere et confuse nobis ab eo exposito, littere ipso contra Sanctorum Patrum et Predecessorum nostrorum decreta ac communem observantiam expedite sint. Quo factum est ut multiplices querele et lamentationes facte fuerint tam contra nos de illarum expeditione huiusmodi, quam contra Maiestates vestras et contra dilectos filios Michaelem de Morillo Magistrum et Johannem de Sancto Martino Baccalarium in Theologia ordine predicatorum professores, quos dictarum litterarum pretextu Inquisitores in vestra Civitate Hispalensi nominastis; pro eo quod, ut asseritur, inconsulte et nullo juris ordine servato procedentes, multos iniuste carceraverint, diris tormentis subiecerint et hereticos iniuste declaraverint ac bonis spoliaverint, qui ultimo supplicio affecti fuere; adeo ut quamplures alii iusto timore perterriti in fugam se convertentes, hinc inde dispersi sint, plurimique ex eis se christianos et veros catholicos esse profitentes, ut ab oppressionibus huiusmodi releventur, ad Sedem prefatam, oppressorum ubique tutissimum refugium, confugerint, et interpositas a variis et diversis, eis per dictos Inquisitores illatis, gravaminibus appellationes, huiusmodi querelas continentes, nobis presentaverint, earundem Appellationum causam committi, de ipsorum innocentia cognosci, cum multiplici lachrimarum effusione humiliter postulantes. Nos vero, habita super his cum venerabilibus fratribus nostris S. R. E. Cardinalibus deliberatione matura, de illorum consilio, ut querelis huiusmodi imposterum obviaremus, per quasdam nostras litteras in negocio huiusmodi iuxta iuris dispositionem per Inquisitores et locorum ordinarios insimul decrevimus esse procedendum. Et quamquam multorum iudicio, attentis querelis predictis, ad officium Inquisitionis huiusmodi alii quam Michael et Johannes prefati, de quibus tot et tanta relata fuere, debuissent deputari; nihilominus ne eosdem Michaelem et Johannem, ut minus idoneos inhabiles et insufficientes reprobasse, et consequenter eorum nominationem per vos factam damnasse videremur, acquiescentes relationi nobis de illorum probitate et integritate per Oratorem vestrum vestro nomine facte, Michaelem et Joannem predictos inquisitores esse voluimus, mente gerentes si alias quam zelo fidei et salute animarum minus iuste quam deceat in executione officii huiusmodi in futurum una cum Ordinariis predictis se habuerint, in eorum confusionem, ipsis amotis, alios eorum loco surrogare et ad comissionem causarum interpositarum appellationum et querelarum predictarum, prout iustitia suadebit, devenire. Petitioni vero vestre deputationis Inquisitorum in aliis Regnis et Dominiis vestris, ideo non annuimus, quia in illis Inquisitores iuxta Romane ecclesie consuetudinem per Prelatos ordinis fratrum Predicatorum iam deputatos habetis, sine quorum dedecore et iniuria ac violatione Privilegiorum ordinis predicti, alii non deputarentur. Monuimus tamen eos ut una cum Ordinariis que eorum incumbunt officio, omni negligentia semota, studeant exercere. Hortamur igitur Serenitates vestras; ut ordinationibus huiusmodi nostris acquiescentes, Inquisitoribus et Ordinariis prefatis in executione eorum que ad eos pertinent, ut Catholicos decet Reges, vosque soliti estis, oportunum prestetis auxilium et favorem, ita ut exinde apud deum et homines possitis merito commendari. Datum Rome apud Sanctum Petrum sub annulo piscatoris die XXIX. Januarii. M.CCCCLXXXII.Pontificatus nostri Anno Undecimo.Laerzio/Angelo Cherubini, Magnum bullarium Romanum, Bd. I (Lyon 1655), S. 117–119; Lex XXV = §26
Lesetext aus Wikisource (Revision160552), gemeinfreies historisches Original; dortige Edition ungenannt. Gegenkontrolle am Digitalisat von1655: zentraler §26 visuell geprüft; das Faksimile ist für Zweifelsfälle maßgeblich. Offensichtliche Doppelungen/Setzfehler entfernt; keine moderne Übersetzung übernommen.
An weltliche Amtsträger der Lombardei, Romagna und Trevisaner Mark gerichtet. Lex XXV (in der Lesetranskription §26), Druckseite 118, nennt als Grenzen weder Verstümmelung noch Todesgefahr. Der Zweck ist die Erzwingung von Geständnissen und Angaben zu weiteren Beteiligten. Eine Gefahr-im-Verzug-Klausel steht dort nicht. Lex XXIV verpflichtet zum Vollzug gegen kirchlich Verurteilte. Massgeblicher Textvergleich ist das vollständige Faksimile von 1655.
ohne Verstümmelung eines Gliedes und ohne Lebensgefahr
Im Reader öffnenInnocentius Episcopus Servus Servorum Dei. Dilectis filiis Potestatibus,sive Rectoribus, Consiliis, et Communitatibus Civitatum, aliorumque Locorum per Lombardiam, Romaniolam, et Marchiam Tervisinam constitutis, salutem, et Apostolicam Benedictionem. Ad extirpanda de medio Populi Christiani haereticae pravitatis zizania, quae abundantius solito succreverunt, superseminante illa licentius his diebus hominis inimico tanto studiosius, juxta commissam nobis sollicitudinem insudare proponimus, quanto perniciosius negligeremus eadem in necem catholici seminis pervagari. Volentes autem, ut adversus hujusmodi nequitiae operarios consurgant, stentque nobiscum Ecclesiae filii, ac Orthodoxae fidei zelatores, Constitutiones quasdam extirpationem haereticae pestis edidimus, a vobis ut fidelibus ejusdem Fidei defensoribus exacta diligentia observandas, quae seriatim inferius continentur. (1) Quo circa Universitati vestrae per Apostolica scripta mandamus, quatenus singuli Constitutiones easdem conscribi vestris Capitularibus facientes, nullis inde temporibus abolendas, secundum eas contra omnem haeresim, se adversus hanc sanctam Ecclesiam extollentem, sine omissione aliqua procedatis. Alioquin dilectis filiis Priori, Provinciali, et Fratribus Inquisitoribus haereticae pravitatis Ordinis Praedicatorum in Lombardia, Marchia Tervisina, et Romaniola, damus nostris litteris in mandatis, ut singulos vestrum ad id per excommunicationem in personas, et interdictum in terram appellatione remota compellant. Leges, et Constitutiones autem sunt hae. Lex 1. (2) Statuimus, ut Potestas, seu Rector, qui Civitati praeest, vel loco alii ad praesens, aut pro tempore praefuerit in futurum, in Lombardia, Romaniola, vel Marchia Tervisina, juret praecise, et sine timore aliquo, attendere inviolabiliter, et servare, et facere ab omnibus observari toto tempore sui regiminis, tam in Civitate, vel loco sui regiminis, quam in Terris suae ditioni subjectis, omnes, et singulas tam infrascriptas, quam alias Constitutiones, et Leges, tam canonicas, quam civiles, editas contra haereticam pravitatem. Et super his praecise observandis recipiant a quibuslibet sibi in Potestaria,vel regimine succedentibus, iuramenta. Quae qui praestare noluerint, pro Potestatibus, vel Rectoribus nullatenus habeantur. Et quae ut Potestates, vel Rectores fecerint, nullam penitus habeant firmitatem. Nec ullus teneatur, aut debeat sequi eos, etiamsi de sequela praestanda eis exhibuerint iuramentum. Quod si Potestas, vel Rector aliquis haec omnia, et singula servare noluerit, vel neglexerit, praeter notam periurii, et perpetuae iacturam infamiae, ducentarum marcharum poenam incurrat, quae irremissibiliter exigantur ab eo, et in utilitatem Communis integra convertantur, et nihilominus ut perjurus, et infamis, et tamquam haereticorum fautor, de fide suspectus, officio, et honore sui regiminis spolietur; nec ulterius Potestas, seu Rector in aliquo habeatur, et de caetero ad aliquam dignitatem, vel officium publicum nullatenus assumatur. Lex 2. (3)Idem quoque Potestas, seu Rector cujuslibet Civitatis, vel loci, in principio sui regiminis, in publica concione more solito congregata, banno Civitatis, vel loci supponat tamquam pro maleficio, omnes haereticos utriusque sexus,quocumque nomine censeantur.Et teneatur bannum hujusmodi a suis praedecessoribus positum confirmare. Praecipue autem, quod nullus haereticus, vel haeretica de caetero habitet, vel moretur, aut subsistat in Civitate, seu aliquo modo jurisdictionis, aut districtus ejusdem, et quicumque ipsum, vel ipsam invenerit, libere capiat, et capere possit impune, et omnes res ipsius, vel ipsorum eis licenter auferre, quae sint auferentium pleno jure, nisi auferentes hujusmodi sint in officio constituti. Lex 3. (4)Idem quoque Potestas, seu Rector infra tertium diem post introitum regiminis sui, duodecim Viros probos, et catholicos, et duos Notarios, et duos Servitores, vel quotquot fuerint necessarii, instituere teneatur, quos Dioecesanus, si praesens extiterit, et interesse voluerit, et duo Fratres Praedicatores, et duo Minores ad hoc a suis Prioribus, si Conventus ibi fuerint eorumdem Ordinem, deputati, duxerint eligendos. Lex 4. (5) Instituti autem hujusmodi,et electi possint, et debeant haereticos, et haereticas capere, et eorum bona illis auferre, et facere auferre per alios, et procurare haec tam in Civitate, quam in tota ejus jurisdictione, atque districtu, plenarie adimpleri, et eos ducere, et duci facere in potestatem Dioecesani, vel Vicariorum eiusdem. Lex 5. (6) Teneatur autem Potestas, seu Rector quilibet in expensis Communis, cui praeest, facere duci eosdem haereticos ita captos, quocumque Dioecesanos, vel ejus Vicarii in jurisdictione, vel districtu Dioecesani Episcopi, seu Civitatis, vel loci voluerit illos duci. Lex 6. (7) Officialibus vero praedictis plena fides de his omnibus habeatur, quae ad eorum officium pertinere noscuntur, aliquo specialiter praestito juramento, probatione aliqua in contrarium non admissa, ubi duo, vel tres, vel plures praesentes fuerint ex eisdem. Lex 7. (8)Porro cum Officiales hujusmodi eliguntur, jurent haec omnia exequi fideliter, et pro posse, ac super his semper meram dicere veritatem, quibus ab omnibus, in his, quae ad officium eorum pertinent, plenius pareatur. Lex 8. (9) Et tam dicti duodecim,quam Servitores, et Notarii praetaxati, simul, vel divisim, plenarium praecipiendi sub poena, et banno, quae ad officium suum pertinent, habeant potestatem. Lex 9. (10)Potestas autem, vel Rector teneatur habere firma, et rata omnia praecepta, quae occasione officii fecerint, et poenas exigere non servantium. Lex 10. (11)Quod dictis Officialibus aliquo tempore aliquod damnum contigerit, in personis, vel rebus, pro suis officiis exequendis, a communi Civitatis, vel loci, per restitutionem plenariam serventur indemnes. Lex 11. (12)Nec ipsi Officiales, vel eorum haeredes possint aliquo tempore conveniri, de his qui fecerint, vel pertinent ad eorum officium, nisi secundum quod eidem Dioecesano, et Fratribus videbitur expedire. Lex 12. (13)Ipsorum autem officium duret tantummodo per sex menses, quibus completis Potestas teneatur totidem subrogare Officiales secundum formam praescriptam, qui praedictum officium secundum formam eamdem, in aliis sex mensibus sequentibus exequantur. Lex 13. (14)Sane ipsis Officialibus dentur de Camera communis Civitatis, vel loci, quando exeunt Civitatem, aut locum pro hoc officio exequendo, unicuique pro qualibet decem et octo Imperiales in pecunia numerata, quos Potestas, vel Rector teneatur eis dare, vel dari facere infra diem tertium, postquam ad eamdem redierint Civitatem, vel locum. Lex 14. (15) Et insuper habeant tertiam partem bonorum haereticorum quae occupaverunt, et mulctarum, ad quas fuerunt condemnati, secundum quod inferius continetur, et hoc salario sint contenti. Lex 15. (16) Sed ad nullum aliud, quod istud officium impediat, vel impedire possit, ullo modo officium, vel etiam exercitium, compellantur. Lex 16. (17) Nullum etiam Statutum, conditum, vel condendum, eorum officium ullo modo valeat impedire. Lex 17. (18) Et si quis horum Officialium propter ineptitudinem, vel inertiam, vel occupationem aliquam, vel excessum, Dioecesano, et Fratribus supradictis visus fuerit amovendus, ipsum ad mandatum, vel dictum eorum teneatur amovere Potestas, aut Rector, et alium secundum formam praescriptam substituere loco ejus. Lex 18. (19) Quod si quis eorum contra fidem,et sinceritatem officii sui in favorem haeresis fuerit excessisse, praeter notam infamiae perpetuae quam, tamquam fautor haereticorum incurrat,per Potestatem, vel Rectorem ad Dioecesani loci, et dictorum Fratrum arbitrium puniatur. Lex 19. (20) Potestas praeterea Militem suum, vel alium Assessorem, si Dioecesanus, vel ejus Vicarius, aut Inquisitores a Sede Apostolica deputati, seu dicti Officiales petiverint, cum ipsis Officialibus mittere teneatur, et cum ipsis eorum officium fideliter exercere. Quilibet etiam si praesens in terra, vel requisitis fuerit, teneatur tam in Civitate, quam in jurisdictione, vel districtu quolibet, dare ipsis Officialibus, vel eorum sociis consilium, et juvamen, quando voluerint haereticum, vel haereticam capere, vel spoliare aut inquirere: seu domum, vel locum, aut aditum aliquem introire pro haereticis capiendis, sub vigintiquinque librarum Imperialium poena, vel banno. Universitas autem burgi, sub poena et banno librarum centum, Villa vero librarum quinquaginta Imperialium pro qualibet vice solvenda in pecunia numerata. Lex 20. (21)Qui cumque autem haereticum, vel haereticam, captum, vel captam auferre de manibus capientium, vel capientis ausus fuerit, vel defendere ne capiatur: seu prohibere aliquem intrare domum aliquam, vel turrim, seu locum aliquem ne capiatur, et inquiratur ibidem, juxta Legem Paduae promulgatam per Fridericum tunc Imperatorem, publicatis bonis omnibus in perpetuum relegetur, et domus illa, a qua prohibiti fuerint sine spe reaedificandi funditus destruatur, et bona, quae ibi reperta fuerint, fiant capientium, ac si haeretici fuissent ibidem inventi, et tunc propter hanc prohibitionem, vel impeditionem specialem, Burgus componat Communi librarum ducentarum, et Villa librarum centum, et vicinia tam Burgi, quam Civitatis librarum quinquaginta Imperialium, nisi infra tertium diem ipsos defensores, vel defensorem haereticorum Potestati captos duxerint personaliter praesentandos. Lex 21. (22)Teneatur insuper Potestas, seu Rector quilibet omnes haereticos, vel haereticas, qui capti amodo fuerint, per Viros Catholicos ad hoc electos a Dioecesano, si fuerit praesens,et Fratribus supradictis, in aliquo speciali carcere tuto et securo, in quo ipsi detineantur, seorsum a latronibus, et bannitis, donec de ipsis fuerit definitum, sub expensis communis Civitatis, vel Loci sui facere custodiri. Lex 22. (23) Si quandoque aliqui, vel aliquae non haeretici pro captis haereticis, ipsis non contradicentibus, fuerint assignati, vel si forsitan assignaverint, praedicti suppositi perpetuo carceri mancipientur, et haeretici nihilominus reddi, et assignari cogantur, et qui hunc dolum fecerint, juxta legem praedictam bonis omnibus publicatis in perpetuum relegentur. Lex 23 (24)Teneatur insuper Potestas, et Rector quilibet omnes haereticos,et haereticas, quocumque nomine censeatur,infra quindecim dies postquam fuerint capti, Dioecesano, vel ejus speciali Vicario, seu haereticorum Inquisitoribus praesentare, pro examinatione de ipsis,et eorum haeresi facienda. Lex 24. (25) Damnatos vero de haeresi per Dioecesanum, vel ejus Vicarium, seu per Inquisitores praedictos, Potestas, vel Rector, vel ejus Nuncius specialis eos sibi relictos recipiat, statim, vel infra quinque dies ad minus, circa eos Constitutiones contra tales editas servaturus. Lex 25. (26) Teneatur praeterea Potestas, seu Rector omnes haereticos,quos captos habuerit, cogere citra membri diminutionem, et mortis periculum, tamquam vere latrones, et homicidas animarum, et fures sacramentorum Dei, et Fidei Christianae, errores suos expresse fateri, et accusare alios haereticos, quos sciunt, et bona eorum, et credentes, et receptatores, et defensores eorum, sicut coguntur fures, et latrones rerum temporalium, accusare suos complices, et fateri maleficia, quae fecerunt. Lex 26. (27) Domus autem, in qua repertus fuerit aliquis haereticus, vel haeretica, sine ulla spe reaedificandi funditus destruatur: nisi Dominus domus eos ibidem procuraverit reperiri. Et si Dominus illius domus, alias domus habuerit contiguas illi domui, omnes illae domus similiter destruantur, et bona, quae fuerint inventa in domo illa, et in domibus illis adhaerentibus, publicentur, et fiant auferentium, nisi auferentes fuerint in officio constituti. Et insuper Dominus Domus illius, praeter notam infamiae perpetuae, quam incurrat, componat Communi Civitatis, vel loci quinquaginta libras Imperiales in pecunia numerata, quam si non solverit, in perpetuo carcere detrudatur. Burgus autem ille, in quo haeretici capti fuerint, vel inventi, componat Communi Civitatis libras centum: et Villa libras quinquaginta, et vicinia tam Burgi, quam Civitatis libras quinquaginta, et vicinia tam Burgi, quam Civitatis libras quinquaginta Imperialium in pecunia numerata. Lex 27. (28) Quicumque vero fuerit deprehensus dare alicui haeretico, vel haereticae, consilium, vel auxilium, seu favorem, praeter aliam poenam superius, et inferius praetaxatam, ex tunc ipso iure in perpetuum sit factus infamis, nec in publica officia, seu consilia, vel ad eligendos aliquos ad hujusmodi, nec ad testimonium admittatur, sit etiam intestabilis, ut nec testamenti liberam habeat factionem, nec ad haereditatis successionem accedat. Nullus praeterea ei super quocumque negotio, sed ipse alii respondere cogatur. Quod si forte Judex extiterit, ejus sententia nullam obtineat firmitatem, nec causae aliquae ad ejus audientiam perferantur. Si fuerit Advocatus, ejus patrocinium nullatenus admittatur. Si Tabellio instrumenta confecta per ipsum, nullius penitus sint momenti. Credentes quoque erroribus haereticorum tamquam haeretici puniantur. Lex 28. (29)Teneatur insuper Potestas, seu Rector, nomina Virorum omnium, qui de haeresi fuerint infamati, vel banniti,in quatuor libellis unius tenoris facere annotari: quorum unum commune Civitatis, vel Loci habeat, et alium Dioecesanus, et tertium Fratres Praedicatores, et quartum Fratres Minores, et ipsorum nomina ter in anno, et in concione publica solemniter faciat recitari. Lex 29. (30)Teneatur quoque Potestas, seu Rector, filios, et nepotes haereticorum, et receptatorum, defensorum, et fautorum diligenter investigare, eosque ad aliquod officium publicum, seu consilium nullatenus admittere futurum. Lex 30. (31) Teneantur praeterea Potestas, seu Rector, unum de Assessoribus suis, quem elegerit Dioecesanus si fuerit praesens, et Inquisitores praedicti ab Apostolica sede dati, mittere cum eis quandocumque voluerint, et in jurisdictione Civitatis, atque districtu. Qui Assessor, secundum quod praedictis Inquisitoribus visum fuerit, ibi tres, aut plures, boni testimonii viros, vel totam viciniam, si eis videbitur, jurare compellat; quod si quos ibidem haereticos sciverint,vel bona eorum,quod si quos occulta conventicula celebrantes, seu a communi conversatione fidelium vita, et moribus diffidentes, vel credentes, aut defensores, seu receptatores, vel fautores haereticorum, eos dictis Inquisitoribus studeant indicare. Ipse autem Potestas contra accusatos procedat secundum Leges quondam Friderici tunc Imperatoris Paduae promulgatas. Lex 31. (32)Teneatur Potestas, seu Rector in destructionem domorum, et condemnationibus faciendis, et in rebus inventis, vel occupatis consignandis, et dividendis, de quibus superius dicitur, infra decem dies, postquam accusatio facta fuerit, haec omnia exequi cum effectu; et condemnationes omnes in pecunia numerata infra tres menses exigere, et dividere illas, sicut inferius continentur, et eos qui solvere non poterint, banno maleficii supponere, et donec solvant, in carcere detinere; alioquin pro his omnibus, et singulis syndicetur, sicut inferius continetur, et insuper teneatur unum de Assessoribus, quemcumque Dioecesanus, vel ejus Vicarius, et dicti Inquisitores haereticorum voluerint, ad haec peragenda fideliter assignare, et mutare pro tempore, si eis visum fuerit opportunum. Lex 32. (33) Omnes autem condemnationes, vel poenae, quae occasione haeresis factae fuerint,neque per concionem, neque per consilium, neque ad vocem populi ullo modo, aut ingenio, aliquo tempore valeant relaxari. Lex 33. (34) Teneatur insuper Potestas, seu Rector omnia bona haereticorum, quae per dictos Officiales fuerint occupata, seu inventa, et condemnationes pro his exactas dividere tali modo. Una pars deveniat in Commune Civitatis, vel Loci: secunda in favorem, et expeditionem Officii detur Officialibus, qui tunc negotia ipsa peregerint: tertia ponatur in aliquo tuto loco, secundum quod dictis Dioecesano, et Inquisitoribus videbitur reservanda, et expendenda per consilium in favorem fidei, et ad haereticos extirpandos, non obstante hujusmodi divisioni Statuto aliquo, condito, aut condendo. Lex 34. (35)Si quis autem de caetero aliquod istorum Statutorum aut Constitutionum attentaverit delere, diminuere, vel mutare, sine auctoritate Sedis Apostolicae speciali, Potestas, seu Rector, qui pro tempore fuerit in illa Civitate, vel Loco, teneatur eum tamquam defensorem haereticorum publicum, et fautorem, secundum formam praescriptam perpetuo publice infamare, atque punire in libris quinquaginta Imperialium in pecunia numerata, quam si exigere non potuerit, eum maleficii banno supponat, de quo eximi non valeat, nisi solverit duplam dictae pecuniae quantitatem. Lex 35. (36)Teneatur sane Potestas, seu Rector infra decem dies sui regiminis syndicare praecedentem proxime Potestatem, vel Rectorem, et ejus etiam Assessores, per tres Viros Catholicos, et fideles, electos ad hoc per Dioecesanum, si fuerit praesens, et per Fratres Praedicatores, et Minores de omnibus his, quae in Statutis istis, seu Constitutionibus, et Legibus contra haereticos, et eorum complices editis continentur, et punire ipsos si excesserint, in omnibus, et singulis, quae omiserint, et cogere restituere de propria facultate; non obstante si per aliquam licentiam consilii, vel alterius cujuslibet a syndicatione fuerint absoluti. Lex 36. (37) Jurabunt autem praedicti tres Viri bona fide syndicare praefatos de omnibus supradictis. Lex 37. (38)Caeterum teneatur Potestas,seu Rector cujuslibet Civitatis, vel Loci, delere, seu abradere penitus de Statutis,vel Capitularibus communis, quodcumque Statutum, conditum vel condendum, inveniatur contradicere istis Constitutionibus, seu Statutis, et Legibus quomodolibet obviare: et in principio, et in medio sui regiminis, haec Statuta, seu Constitutiones, et Leges in publica concione solemniter facere recitari; et etiam in aliis locis extra Civitatem suam, vel Locum, sicut Dioecesano, seu Inquisitoribus, et Fratribus supradictis visum fuerit expedire. Lex 38. Porro haec omnia Statuta, seu Constitutiones, et Leges, et si quae aliae contra haereticos, et eorum complices,tempore aliquo auctoritate Sedis Apostolicae conderentur, in quatuor voluminibus unius tenoris debeant contineri : quorum unum sit in Statuario communis cujuslibet Civitatis, secundum apud Dioecesanum, tertium Fratres Praedicatores, quartum apud Fratres Minores, cum omni sinceritate serventur,ne possint per falsarios in aliquo violari. Datum Perusii Idibus Maji, Pontificatus nostri anno nono.Historia fratris Dulcini · IntraText; Segarizzi, RIS IX/5 (1907)
Vollständiger lateinischer Bericht in der angegebenen Webtranskription. Die Druckedition von Segarizzi (1907) ist bibliographisch nachgewiesen, nicht vollständig mit dieser Transkription kollationiert.
Zeitnaher, ausgesprochen feindseliger Bericht über Dolcino und seine Anhänger. Er nennt Raubzüge und erklärt sie aus Sicht ihrer kirchlichen Gegner. Die Überlieferung ist keine neutrale Prozessakte; besonders dramatische Einzelheiten bedürfen gesonderter Prüfung.
Sie plünderten die Kirche von Triverio und trugen Kelche, Bücher und andere Güter fort.
Im Reader öffnenHISTORIA FRATRIS DULCINI HERESIARCHE.
[Historia sive Legenda nefandorum operum et malorum gestorum perpetratorum per maledictum et pessimum heresiarcham fratrem Dulcinum cum suis perfidis sequacibus in villa et loco Triveri et aliis villis ac locis circumstantibus, qui de anno domini millesimo trecentesimo sexto die septima mensis martii venit cum sua pestifera comitiva super quendam montem existentem in montibus Triveri, qui tunc temporis dicebatur mons Rebelli, nunc vero, quia in cacumine dicti montis post expulsionem dicti Dulcini et sequacium eius fuit constructum fabricatum et consecratum sacellum seu oratorium unum ad laudem dei beati Bernardi et aliorum sanctorum, appellatur mons sancti Bernardi, quod nomen in perpetuum retinebit].
In nomine domini nostri Iesu Christi amen. Anno currente millesimo trecentesimo sexto, die decima mensis martii, venit perfidus heresiarcha frater Dulcinus nomine nuncupatus super montem Rebellum de Triverio vercellensis diocesis. Quoniam magnitudo rei, que miraculose et inexcogitate pervenit, cum ab aliquibus enarratur, sepissime reddunt nos audituros dociles benivolos et attentos, nonnunquam enim ipsos inducunt, ut eorum tempora prudenter dispensent, memorando preterita, cogitando presentia et previdendo futura, ut vitiorum lubricis profulgentibus salubria capiant et iuxta vigilantium solertiam firmentur; idcirco ad honorem summe et individue Trinitatis opus aggredior sub compendio compilatum narrare. Intendens novitatem mirabilem, que propter sui stupendam inmensitatem tam modernis quam posteris est memorie commendare; que quidem novitas venit existente venerando patre domino Raynerio de Pezana Advocato episcopo vercellensi et, ut ad species singulares descendam, est notabiliter sciendum, quod prefatus venerabilis pater dominus Raynerius episcopus vercellensis gradatim ascendit ad honores omnes in ecclesia vercellensi divina gratia suffragante. Nam primo in etate iuvenili fuit clericus ecclesie vercellensis, demum cantor, post modum thesaurarius, postea prepositus et subsequenter archidiaconus memorate ecclesie. Et promotus fuit et honoratus, precibus ad eum missis non per eum porrectis, ad omnes huiusmodi dignitates, ita quod quinquaginta annos et ultra successive constitutus in dignitatibus predictis tenuit ecclesiam in bono statu, pacifice et tranquille, prout eius opera manifestant clarius per effectum, quod longum esset singulariter enarrare. Postmodum vero, defuncto bone memorie domino Aymone episcopo vercellensi, qui fuit de Vicecomitibus de Augusta in anno millesimo trecentesimo tertio, idem dominus Raynerius archidiaconus inspiratione divina, concordi Capituli totius voluntate, nemine discrepante, fuit electus in episcopum vercellensem iuxta illud quod legitur in Canone: "habeat unusquisque suum officium militie" in ecclesia in qua suam per omnia officia transegit etatem. Presentata igitur electione sua premissa patri sanctissimo Bonifacio pape octavo, idem dominus papa premissum episcopatum eidem domino Raynerio instanter contulit de gratia speciali. Cum autem ipse dominus episcopus, collatione facta et suscepta habitoque numine consecrationis honorifice, sicut decet, episcopatum ipsum in omni tranquillitate teneret, quidam frater nomine Dulcinus, filius presbyteri Iulii de Tarecontano Vallis Ossole diocesis Novariensis, homo incognitus, heresiarcha pessimus, subito et inopinate cum quibusdam complicibus suis de remotis partibus venit in diocesim Vercellensem anno domini millesimo trecentesimo quarto et in locis Catinarie, et Serravallis, et aliis circumstantibus cepit occulte et malitiose conversari, et in ipsis locis quamplures tam mares quam feminas seduxit, trahens ipsos per falsa dogmata. Suam perniciosam sectam, et novam heresim, falsos errores, inexcogitabiles ac perditos laqueos, dogmatizare cepit, fidelium imo simplicium animas captivando. Et cum ipse frater Dulcinus cum quamplurimis sequacibus esset in loco Serravallis et intellexisset, quod inquisitores pravitatis heretice eum persequebantur, auxiliantibus sibi quibusdam de dicto loco Serravallis, qui sibi assistebant, aufugit inde cum sua pestifera comitiva; ex quo graves processus facti fuerunt et formati tam per inquisitores hereticorum, quam per dominum potestatem Vercellarum contra rectorem ecclesie Serravallis et contra homines dicti loci Serravallis, et tandem condemnati fuerunt, eo quod dicto fratri Dulcino favorabiles fuerunt. Cumque a dicto loco Serravallis aufugissent, reduxerunt se in vallem Sicidam diocesis Novariensis in domo cuiusdam rustici divitis qui dicebatur Milanus Sola de loco Campartolii diocesis Novariensis sive Varallis, qui ipsum Dulcinum de longinquis partibus evocavit, ibique pluribus mensibus stetit cum pestifera comitiva. Ad quem Dulcinum homines et mulieres de diversis mundi partibus veniebant audituri suas falsas precationes et erronea documenta. Qui dubitando de persecutione, que fiebat contra eos, tamquam contra hereticos et infideles recedendo ab inde, ductis secum dicto Milano Sola et aliis multis personis de dicto loco Campartolii et aliis locis circumstantibus cum omnibus eorum bonis, quas personas ipse Dulcinus traxerat ad suam falsam sectam, se reduxerunt ad quemdam montem dioecesis Novarie, ubi dicitur ad Balmam, ibique plures domos et mansiculas construxerunt et in ipso monte pluribus mensibus permanserunt. Et cum magnus exercitus congregatus esset contra eos procurante prefato domino episcopo Vercellensi et inquisitoribus hereticorum cum bullis apostolicis, in quo exercitu erant multi de diocesi Vercellensi, quos idem dominus episcopus miserat pro exterminio dicte secte et defensione fidei catholice et populi christiani, videntes ergo ipse Dulcinus et sui sequaces, quod non poterant bene se defendere ab exercitu predicto christianorum nec fidelibus resistere, qui eos persequebantur, arripuerunt fugam noctis tempore. Et cun crederent ipsos tamquam confusos et dispersos totaliter recessisse illucque vel in partibus circumstantibus nullo modo et nullo tempore fore reversuros, ipsi dolosi heretici ascenderunt super quemdam montem, ibi proximum et fortissimum, qui a nulla parte poterat expugnari et appelatur Mons Parietis Calve ibique convenerunt de diversis partibus mundi homines et mulieres de secta ipsius Dulcini tot et tanti, quod fuerunt in numero mille quatuorcentum et ultra; quorum omnium ipse Dulcinus erat dominus et rector et sibi in omnibus obediebant, et potius recepissent penam magnam, quam eius mandata transgredi. Et ibi domos quamplures et habitacula construxerunt. Congregata vero huiusmodi prava secta in monte praemisso ceperunt expoliare totam terram a loco Varallis superius. Et cum quadam vice venissent ad spoliandam ipsam terram Varallis, potestas Varallis et homines dicti loci et locorum circumstantium dicte vallis Sicide fuerunt ad resistendum ipsis hereticis. Et ipsi canes pessimi positis aliquibus ex ipsis et insidiis occultis irruerunt cum multitudine onerosa in ipsos potestatem et homine dicte vallis cum armis et lapidibus ibique plures homines occiderunt in conflictu et alios quamplures ad dictum saxum Parietis Calve captivos duxerunt et eos usque ad extremum sue substantie redimi fecerunt. Inter quos captus fuit potestas premissus, qui erat de Novaria nobilis et de genere Bruxatorum. Postea vero destruxerunt fere omnes terras et villas, que erant a loco Varallis superius ecclesiasque spoliaverunt et loca plurima igne succenderunt; itaque in illa contrata fere per decemmilliaria pauci vel nulli habitabant, et remansit contratailla derelicta et gentes illius contrate discurrebant per alienas patrias mendicando. Et si illi canes pessimi inveniebant aliquos christianos, aut eos occidebant aut redimi faciebant. In personis ac bonis dampna et offensiones quamplurimas intulerunt tam in diocesi Vercellensi quam etiam Novariensi. Post hec et his similia accesserunt ad locum Triverii prava opera faciendo. Tandem ad tantam famem et penuriam devenerunt, quod carnes murium, equorum, canum et aliarum bestiarum brutarum, fenum coctum cum sepo comedebant etiam tempore quadragesime. Et cum super dicto monte per annum et ultra stetissent et habitassent et ubi ulterius habitare non possent, quia ibi fame et miseria multi ex eis moriebantur, ipsi pestiferi canes Dulcinus et sequaces ad in anno currente millesimo trecentesimo sexto die Iovis decimo mensis martii relictis in dicto monte personis debilioribus recesserunt ab infra, transeuntes montes magnos, vias inexcogitabiles fecerunt per loca difficilima et nives altissimas, noctis tempore intraverunt diocesim Vercellensem et ascenderunt super quemdam montem fortissimum, qui tunc appellabatur mons Rebellus, qui est super locum Triverii dicte diocesis Vercellarum, nunc vero propter incolatum dictorum hereticorum gazzarorum appellatur mons Gazzarorum sive fratris Dulcini. Et in adventu ipsorum hereticorum, ut de communi opinione circumstantium et relatione ipsorum, fuerunt mille et ultra, qui nulla victualia habebant, nisi forte quedam frusta carnium et huiusmodi, quas secum tulerant, prout veraciter fuit repertum. In adventu autem ipsorum hereticorum descenderunt ipsi gazzari ad villam et ecclesiam Triverii summo mane, de quo homines Triverii nullatenus advertebant et improvisi erant, et exspoliaverunt ecclesiam Triverii exportando calices, libros et alia bona et derobaverunt alias domos quamplurimas de Triverio, captivando quoque personas dicti loci, et totam predam, quam capere potuerant, reduxerunt ad montem Rebellum superius memoratum, qui nunc dicitur mons Gazzarorum sive fratris Dulcini. Homines autem Triverii, tamquam stupefacti et in lectis existentes, nullam defensionem fecerunt, sed ipsos sine aliqua insecutione redire permiserunt. Postea vero, congregati et in se reversi, fecerunt rumorem et pulsaverunt ad stremitam. Quidam autem iuvenes de Moxo, pauci tamen, audita stremita cucurrerunt usque ad finem Moxi et Triverii et reperientes triginta quatuor de melioribus ipsorum hereticorum, quos Dulcinus posuerat in insidiis ad obviandum et providendum, ne aliqui eos offendere possent, ipsos interfecerunt auxilio eorum de Triverio. Alii vero onerati spoliis et predis, sive bonis derobatis, combustis quibusdam domibus, redierunt ad montem premissum. Unde homines locorum circumstantium fuerunt stupefacti et perterriti. Cum autem predicta incontinenti ad aures prefati reverendi domini episcopi Vercellarum devenissent, ipse tamquam bonus pastor cogitans se posse statim eos superare et lupos a suo grege depellere, tum quia non habebant victualia, tum quia erant in nivibus altissimis collocati, statim misit illuc maximas gentes de terris suis et aliunde causa capiendi et destruendi pestiferos antedictos. Cumque ipsi sic essent obsessi in monte premisso, videntes se quasi mortuos, iverunt impetuose cum armis et lapidibus in christianos, quo venerant contra ipsos ad debellandum eos; ibique multos occiderunt et multos ceperunt, quos redemptionem facere compulerunt et sic multa victualia et alia necessaria pro huiusmodi redemptionibus habuerunt. Carnes vero tota quadragesima comedebant semperque attenti erant, ut possent personas et bona fidelium rapere et predari. Super ipso autem monte fortalitium magnum et domos multas fecerunt et fodierunt quemdam fontem, qui erat in medio montis longe a fortalitio predicto unum milliare vel circa et ipsum ordinaverunt ad modum unius putei et ipsum cum lapidibus magnis cooperuerunt et fecerunt iter sub terra a cacumine montis predicti usque ad dictum fontem, et ipsum iter etiam cooperuerunt, ne possent videri et capi a fidelibus. Et a nemini expugnari poterant nec aliquem hominem timebant, dummodo tamen haberent victualia.
Dominus autem episcopus, tamquam fortis athleta semper eorum superbiam conterere cupiens, indefesso labore viriliter eis restitit, nam a principio per menses quatuor vel circa in loco Moxi tenuit exercitum magnum de hominibus electis ad obviandum ipsis malignis, ne forte descenderent de dicto monte daturi offensiones aliquibus fidelibus et ne deferrentur victualia aliqua eisdem, vel alique mercature, sive etiam armature. Et cum in calendis maii proxime sequentis quamdam maximam prodiciam facere cogitassent, predicti Dulcinus et sui sequaces de monte finxerunt se recedere quasi cum omnibus, qui ibi aderant, et presentibus quibusdam carceratis dixit, quod non volebat stare amplius ibi, quia non habebat victualia et dimissis ibi paucis hominibus exivit fortalicium cum magna comitiva et reductis carceratis in carcere ipse latenter intravit fortalicium cum suis sequacibus, et per aliam portam intrantes se absconderunt, ne carcerati scire possent fraudem, quam cogitaverant et ordinaverant. Illi autem, qui remanserant presentibus carceratis, suaserunt ipsis carceratis, ut recederent, quia penitebat eos de malis, que fecerant, et dixerunt ipsis carceratis: "Eatis ad capitaneos et exercitum domini episcopi Vercellensis, qui sunt Moxi, et dicatis eisdem, quod veniant huc cum tota sua gente, quia volumus sibi montem et castrum remittere et sequi fratrem Dulcinum et alios, qui hac nocte vobis videntibus recesserunt, quia victualia non habemus et non possumus amplius hic manere". Ipsi autem carcerati recesserunt cum licentia et venerunt Moxum et narraverunt capitaneis et hominibus exercitus domini episcopi predicta, que sibi dixerunt illi dolosi et que viderant. Illi tamquam nimis creduli iverunt illuc super montem causa capiendi eum et fortalicium et causa debellandi et expellendi illos canes pestiferos, sperando ipsos ut plurimum recessisse, prout narraverant carcerati. Et cum ibi tota nocte stetissent et gravis pluvia cum frigore et grandine advenissent, in fortalicium intrare dubitando, quia de proditione timebant, ceperunt descendere costam et regredi versus Moxum. Tunc illi canes maledicti exeundo de insidiis descenderunt de monte et irruerunt more demonum in predictos homines domini episcopi et multos ex eis occiderunt et alios ceperunt, quos redimere fecerunt excessive et sic de redemptionibus et spoliis, que ibi habuerunt, et lucrati fuerunt, multa victualia et alia necessaria habuerunt.
Prefatus igitur dominus episcopus, ex hoc valde stupefactus, misit, consilio capitaneorum suorum et aliorum nobilium et bonorum hominum, nuntios suos ad summum pontificem cum litteris suis casum predictum explicando, qui gratiose concessit suas indulgentias plenarias omnibus Christi fidelibus, qui personaliter irent ad debellandum et expugnandum dictos hereticos, vel dare volentibus stipendia debita et opportuna persone, pugnare volenti per mensem contra predictos canes, ipsos hereticos condemnando et anathemizando. Tunc prefatus dominus episcopus confisus de auxilio dei et beati Eusebii martyris et literis domini pape, quas ubique publicari fecit, paulo post capi fecit et muniri quemdam aliud montem cum maximo periculo, qui est a parte opposita dicti montis Rebelli, ibique fieri fecit bastiliam fortissimam et pulcherrimam, in qua posuit a principio mille et ducentos viros et ultra, et procuravit, quod commune Vercellarum, licet foret difficile, conduci fecit duas machinas ad bastiliam, qua die noctuque trahebat ad dictum fortalicium montis supradicti et multa dampna intulerunt tam in personis, quam in domibus, ibi constitutis per suprascriptos hereticos. Commune vero Vercellarum, mediantibus indulgentiis apostolicis et procurante prefato domino episcopo, fecit similiter bastiliam unam cum villis circumstantibus in pede montis supra viam, que ducit ad Sellam Stavelli, ita quod una propter aliam erat plus secura et gentes utriusque bastite sese, cum expediebat, succurebant. Propterea idem dominus episcopus compatiens populo, licet esse antiquus, exercitum suum et etiam exercitum communis Vercellarum personaliter visitavit, confortando dominum potestatem Vercellarum et ceteros homines utriusque exercitus, qui etiam multi de remotis partibus venerant ad tam grande spectaculum: de cuius adventu plurimi fuerunt ut plurimum congaudentes, et illi infelices et pessimi gazzari perterriti fuerunt miro modo. Et cum per homines dictorum exercituum tractaretur quamdam aliam bastitam fieri contra predictos canes super quodam alio monte apud Sellam Stavelli, que sella habet pulchram et magnam placiam ad pugnandum inter ipsas partes, et ascendissent ipsi fideles ipsum montem sive Sellam Stavelli, ubi est iter satis pulchrum et planum, videlicet causa muniendi ipsum montem et favendi ipsam bastitam prope Sellam Stavelli, ipsi perniciosi gazzari fuerunt desuper et irruerunt in dictas gentes fidelium et multi de utraque parte interfecti fuerunt, inter quos fuerunt mortui quinque ex dominis Crepacorii, qui steterant ad gubernandum alium montem, qui dicitur Sella Caularie. Multi igitur de utraque parte mortui et multi vulnerati fuerunt et proiecti in quodam flumine, qui postea appellatus fuit rivus Carnaschus, eo quod aqua illius fluminis erat rubra velut sanguis propter corpora interfectorum et vulneratorum, que proiecta fuerant in dicto flumine rivi Carnaschi, et descendebat ipsa aqua rubra usque in alio flumine, quod dicitur Sessera. Capitanei igitur et exercitus domini episcopi et communis Vercellarum descenderunt versus loca Moxi, Triverii et Crepacorii, et dicti pestiferi canes sex alios montes ibi prope existentes de suis gentibus munierunt, qui loca circumstantia, personas et bona, quandocumque opportunitas eis aderat, destruebant et super ipsis sex montibus magnas fecerunt bastitas et magna fortalicia.
Opera autem ipsorum Dulcini et sequacium eius erant abominabilia et nefanda, et predicationes eorum erronee, et heretica dogmata ipsorum maledicta et omnimodo contra normam fidei orthodoxe. Nam ipse Dulcinus, dum stetisset super montibus antedictis et etiam dum stabat in Valle Sicida dixit, credidit, docuit et publice predicavit multis vicibus et predicari iussit, prout sponte confessus fuit, quod ipse et sequaces sui poterant et eis licitum erat susperdere, decapitare, mutilare et interflicere homines et personas locorum obediencium ecclesie romane, ac specialiter incendere, destruere, capere et compellere christianos ad redemptionem faciendam et hoc sine peccato. Item derobare, carcerare et quecumque mala inferre christianis, potius quam mori de fame et deserere eorum fidem. Item quod status suus et sequacium eius erat perfectior et sanctior omni alio statu, qui esset in ecclesia, quia patiebantur persecutionem. Item, quod episcopus poterat aliquem episcopatum, religiosus religionem suam, sacerdos curatus ecclesiam suam et curam, vir uxorem suam, et uxor virum relinquere causa sequendi sectam suam et fidem. Item, quod clerici, laici, prelati, religiosi et quicumque ordinati in ecclesia dei, in quocumque statu essent, ordine vel dignitate, poterant, relicto eorum statu, libere et impune transire ad eorum sectam et eorum vitam tenere sino peccato, immo verius cum melioratione eorum vite, quod absit a cordibus fidelium. Item, quod ipse Dulcinus intelligebat, quod ipse et illi, qui sunt vel tunc erant de eius secta et congregatione, recte tenebant vitam, quam tenebant apostoli primitivi Iesu Christi, et quod tenebant ipsam vitam per multa tempora preterita, que erant eorum tempore reformanda. Item, quod non credebat, quod dominus papa posset excommunicare eos pro eo, quod tenebant vitam apostolicam. Et si dominus papa preceperit sibi et sociis suis sub excommunicationis pena, quod relinquerent eorum sectam, et modum vivendi, quem tenebant, quod propterea eum non dimisissent nec vitam, quam tenebant, asserendo ipsam vitam esse apostolicam, et quod in iis non esset obediendum domino pape, etiam si vellet eos per censuram ecclesiasticam cogere ad dimittendam vitam eorum et modum vivendi, quem tenebant et tenuerant per tempora retroacta, confitendo nihilominus, quod dominus papa poterat facere decreta et decretales; habebat enim quemdam intellectum et habeat opinionem sue premisse vite, a qua nullo modo recedere volebat. Idem, quod prelati et inquisitores heretice pravitatis non poterant citare eos vel excommunicare eo, quod tenebant dictam fidem, nec poterant cogere eos ad eam dimittendam, et hoc intendebat propter intellectum, quem habebat in quibusdam scripturis Veteris Testamenti, asserens, quod non credebat, immo impossibile sibi videbatur, quod per aliquem possit sibi offendi, nec esse melior vel verior sensus vel intellectus, quam erat suus, quem habebat in scripturis suprascriptis, quem intellectum asserebat se non habere ab homine vel per hominem, sed per eius maximam opinionem et conceptionem cordis sui. Item credidit et predicavit et docuit, quod dominus Federicus, rex Aragonie, debebat intrare Romam in anno millesimo trecentesimo quinto in festo Nativitatis vel in mense martii proxime sequentis et fieri imperator per Romsnos. Et licet non veniret in dictis terminis, tamen credebat eum adhuc esse venturum et fieri imperatorem ut supra. Et quod ipse dominus Federicus, factus imperator, debebat facere novem reges in Italia; qui imperator et reges debebant regnare tribus annis cum dimidio et infra dictum tempus interficerent dominum papam, qui tunc esset, et multos prelatos, et multos clericos, et monachos, et Predicatores, Minores et alios religiosos, et esset maxima guerra, et eis ac toti ecclesie auferrent divitias et dominium temporale, et reducerent universam terram ad Novum Testamentum, et postea eligetur, ut fiet unus papa sanctus, si tunc viveret; et quod infra tres annos proxime venturos ipse papa sanctus et maxime ipse, si tunc viveret, recipiet tantam gratiam Spiritus Sancti cum multis aliis, quantam receperunt apostoli Iesu Christi post ascensionem eius in die Penticostes; et quod ipse papa sanctus, quem eum esse dicebat, erit ita sanctus et tante perfectionis, sicut et quante fuit sanctus Petrus apostolus. Item, quod intra illos tres annos ipse Dulcinus et sui sequaces predicabunt adventum Antichristi, et quod ipse Antichristus veniret in hunc mundum finitis dictis annis tribus cum dimidio, et, postquam venisset, ipse tunc et sui sequaces transferrentur in paradisum, in quo sunc Enoc et Elias, et sic conservarentur illesi a persecutione Antichristi, et quod tunc ipsi Enoc et Elias descendent in terram ad predicandum Antichristum, deinde interficerentur ab eo vel eius ministris et sic regnaret Antichriatus per plura tempora. Eo vero Antichristo mortuo, ipse Dulcinus, qui tunc esset papa sanctus, et sui sequaces reservati descendent in terram, et predicabunt fidem Christi rectam omnibus, et convertent eos, qui tunc erunt vivi, ad veram fidem Iesu Christi. Item dixit, predicavit et docuit, quod illi de sua secta et congragatione, qui fuerunt a prelatis ecclesie et inquisitoribus hereticorum iudicati heretici, et relicti iudici secularii, et postmodum combusti et alii morti traditi sunt, et fuerunt salvati, si permanserunt usque in finem in doctrina et credentia ipsius Dulcini, et quod iverunt ad paradisum, vel saltem ad purgatorium, quod iniquissimum est credere apud fideles. Item dixit et confessus fuit, quod tribus vicibus fuit in manibus inquisitorum heretice pravitatis, et qualibet vice abrenuntiavit dicte secte sue iniquissime, et quod numquam servavit abrenuntiationes predictas nec servare intendit, sed praemissis abrenuntiationibus non obstantibus semper tenuit et rexit dictam sectam, et tamen propter hoc non incurrit aliquod periurium, nec recognoscebat se fecisse in aliquo contra premissa iuramenta, que fecerat, nec credebat in hoc aliquatenus peccasse secundum opinionem suam miserrimam. Item dixit, quod sunt iam anni quadraginta quatuor, in quibus cepta erat dicta secta, et quos Gerardus Secarellus de Parma fuit rector dicte secte et ipse Dulcinus cum eo, et quod ipsi et homines eorum secte erant missi a Deo ad reformandam ecclesiam, que perierat per superbiam, avaritiam, luxuriam et multa alia vitia, et specialiter ipsi Gerardus et Dulcinus erant ordinati a deo ad regendum et gubernandum dictam sectam, et hoc habebant per magnam et malam opinionem cordis sui, et quod credebat ipsum Gerardum esse salvum, licet fuerit condemnatus hereticus et combustus. Item, quod illi de sua comitiva osculabantur sibi pedes, ex eo quod erat melior et sanctior quolibet homine mundi. Item, quod licebat sibi comedere carnes in tota quadragesima in diebus veneris et sabbati, ac in vigiliis preceptis ab ecclesia, et hoc sine peccato, quia non habebant sufficienter alia ad edendum, et quod perseveravit in hac vita, modo vivendi, credentia, doctrina et secta annis sexdecim elapsis.
Postquam igitur errores dicte secte iniquissime narrati sunt una cum multis aliis malis, superius enarratis, adhuc restant multa alia mala narranda et explicanda, que per ipsos pessimos gazzaros et hereticos sunt perpetrata. Ipsi namque gazzari, dum erant in monte Triverii predicto, multos de fidelibus Christi suspenderunt in furcis, inter quos fuit suspensus quidam puer parvulus innocens etatis decem annorum vel circa. Item multos alios viros suspenderunt videntibus uxoribus et parentibus, quia non volebant se redimere arbitrio predictorum canum. Quosdam fame in carcere mori fecerunt; quibusdam mulieribus labia et nasum, quibusdam mammas, aliis pedes amputaverunt. Cuidam mulieri pregnanti manum et brachium amputaverunt, que in crastino peperit super dicto monte, et filius natus statim periit sine baptismo. Villas Moxi, Triverii, Cozzule, Flechie, et plures cantonos in Crepacorio, ac plures domos in Mortiliano et Quorino totaliter destruxerunt et combusserunt. In ecclesiam Triverii ignem posuerunt, imagines et picturas ecclesie deformaverunt, lapides sacros de altaribus extraxerunt et maiestati lignee, in honorem beate Marie virgine fabricate, brachium amputaverunt; libros, calices, ornamenta ecclesie predicte omnia rapuerunt; deinde diruerunt campanile dicti loci Triverii et campanas fregerunt; vasa confraternitatis et omnia bona sacerdotis ceperunt; ipsasque res omnes, sic raptas, asportaverunt ac reduxerunt ad montem, superius memoratum, qui dicebatur mons Rebellus, nunc vero mons Gazzarorum.
In ecclesia Moxi multa mala facere temptaverunt; lapides de altari maiori diruere et mappam, que cooperiebat ipsum altare, exportare voluerunt et multa alia bona; sed, volente deo, non potuerunt extrahere de altari. Campanile tamen, quod erat pulcherrimum, destruxerunt. Quid plura? Ipsi enim tot et tantas cedes et strages hominum, mutilationes membrorum, destructiones locorum, rapinas, predas, proditiones et innumerabilia alia mala in personis et rebus fidelium perpetraverunt, quod calamus deficeret in scribendo, priusquam possent tot et tanta mala per eos commissa et perpetrata singulariter enarrari, quoniam, postquam fuit formatus Adam, nulla secta fuit in mundo reperta tam execrabilis, tam abominabilis, tam horrenda, vel que tam in modico tempore commiserit tot et tanta mala et nefanda opera, prout commiserunt ipsi Dulcinus et sequaces eius, dum steterunt in montibus suprascriptis. Et ad hec mala facienda tam mulieres, quam viri erant prompte pariter et recentes, imo sepissime mulieres vestimenta et arma virilia ferebant, ut per hoc maior ipsorum exercitus appareret isque potius timeretur. Et ideo homines diocesis et civitatis Vercellarum erant ita perterriti et tabefacti, quod a facie ipsorum canum quantum poterant fugiebant, imo sepissime pauci de ipsis multos de fidelibus persequebantur, et expugnabant usque ad mortem, et totaliter confundebant.
De mense vero decembris proxime subsequentis capitanei bastite Vercellarum, qui ibi erant in custodia, quadam nocte recesserunt et bastitam cum tentoriis combusserunt, et bastita domini episcopi, que erat in monte predicto a parte opposita, contra premissos nefandos gazzaros sola remansit. Ibique erant homines domini episcopi septingenti vel ultra an bastita predicta in nivibus, et sine victualibus, et cum periculo maximo, ita quod nullus valebat succurrere eis nec accedere ad eosdem sine magno periculo personarum suarum. Sed deo volente prefati homines domini episcopi, transmisso eis succursu per ipsum dominum episcopum necessario, ut expediebat, per cacumins montium, ubi erant nives, ipsi homines de dicta bastita prefati domini episcopi sani et incolumes divina gratia eos protegente descenderunt ad locum Moxi et alias villas circumstantes. Tunc autem relicte sunt omnino ville Triverii, Moxi, Cozzule, Flechie et homines ac mulieres predictorum locorum cum eorum familiis sunt dispersi per civitatem et diocesim Vercellarum quidam mendicando, quidam exercendo personas suas et artes uniuscuiusque, quidam evadendo, prout melius poterant. Tunc vero prefatus dominus episcopus considerans, quod hyems erat et predicti heretici pestiferi vivere non valebant dicto tempore in dicto monte sine penuria, tum in loco Bedulii, tum in loco et territorio Moxi et etiam super quodam monte, qui dicitur Rupella, tum in territorio Mortiliani, scilicet villis submissis ecclesie Vercellensi et dicto domino episcopo et in montibus Quorini, quinque bastitas fieri ordinavit, christianorum undique confluentium suffragio mediante, et castra sua et fortalicia fecit melius solito muniri et custodiri: gentes suas tam per se, quam per alios admonuit, et admonendo confortavit, consilia et auxilia opportuna eis dedit, quandocumque vidit et credidit expediens, non parcendo in aliquo suis laboribus et expensis. Passus, vias et itinera multa faciebat cum omni diligentia custodiri, ne dictis hereticis victualia portarentur quovis modo vel alie mercature nec etiam aliunde eis suffragia, succursus vel auxilia aliqua pervenirent, propter quod fuerunt adeo restricti suprascripti pessimi gazzari, quod radices herbarum et folia comedebant, si que tunc inveniebant. Homines igitur communitatis Moxi, ut possent obtinere victoriam contra maledictos gazzaros et defendere ac servare fidem christianam, fecerunt votum deo et beate Marie virgini, quod semper celebrarent solempniter festum in die iovis sancta, que dicitur Cena Domini. Et homines Triverii fecerunt pariter votum, prout supra, quod semper celebrarent solempniter festum in Parasceve ob reverentiam passionis Iesu Christi. Ipsi namque pestiferi gazzari voluntate dei precibus domini episcopi et fidelium christianorum devenerunt ad tantam miseriam, quod quamplures eorum carnes tam humanas, quam canum et aliarum bestiarum comedebant, et, quod est horribile ad dicendum, mortuo aliquo ipsorum gazzarorum in bello et huiusmodi, alii accipiebant carnem eius, et ponebant ad coquendum, et comedebant propter penuriam et magnam famem. Et in tanta captivitate fuerunt constricti per tres menses et ultra, obsessi super dicto monte, quod semimortui duraverunt existendo in magna necessitate. Et multi ex eis fame peribant, quorum corpora partim comedebant vivi et partim proiiciebant in locis desertis dicti montis Rebelli a feris et volucribus comedenda.
De mense vero martii proxime sequentis prefatus dominus episcopus ordinavit exercitum generalem in tota sua terra contra perfidos gazzaros antedictos, quia videbat terras suas fere totas destructas esse et homines dictorum locorum oportere mendicare. Et ideo confusus de divina clementia, ac subsidio beati Eusebii et omnium sanctorum, volens temptare fortunam, fecit ipsos gazzaros potentissime semel et pluries in hebdomada sancta expugnari. Et in die iovis sancta homines, qui pugnabant contra dictos gazzaros, acceperunt bastitam, que erat apud locum, qui dicitur Stavellus, et in plana Stavelli duravit pugna quasi per totam diem iovis sanctam, et magna pars ipsorum perfidorum interfecta fuit, et etiam multi ex christianis vulnerati fuerunt taliter, quod multi infideles proiecti fuerunt in quodam rivo, qui nunc ducutur Carnaschus, et asseritur, quod aqua dicti rivi erat rubra, veluti sanguis propter interfectos, qui ibidem proiecti fuerunt. Tamdem die iovis sancta predicta, que fuit anno domini millesimo tricentesimo septimo, die decima tertia suprascripti mensis martii, post longa prelia multosque labores dictus frater Dulcinus heresiarcha personaliter captus fuit super montibus Triverii una cum Margarita de Tridento eius socia et Longino de Bergamo, qui erat de Cataneis de Faedo vel de Sacco, et erant maiores in dicta secta post ipsum Dulcinum; quos prefatus dominus episcopus desiderabat affectuose vivos habere, ut pro meritis eorum premia digna reciperent, qui tot malorum fuerunt auctores. Alii multi perfidi cum ipsis capti fuerunt et captivati. Demum fortalicia et castra eorum combusta, derupta et dissipata fuerunt ipsa die. Ibique ipsa die plures, quam mille ex ipsis tum flammis, tum in flumine submersi, ut prefertur, tum gladiis et morte crudelissima interempti fuerunt. Et sicut ipsi, qui de eterno deo patre et fide catholica ludibria faciebant in ferro, fame, igne, perte et omni miseria, in die cene domini, ut prefertur, ad omne opprobrium et mortem duram et crudelissimam ac turpissimam, prout meruerunt, devenerunt. Dominus autem episcopus prefatus habuit tantam letitiam, et fuit tantum gaudium in civitate et diocesi Vercellarum de captione et strage premissorum, quod vix posset lingua exprimere et calamus denotare. Predictorum autem exercituum duces et capitanei fuerunt pro domino episcopo viri nobiles dominus Jacobus, et dominus Petrus de Quarenia, et Thomus de Casanova Advocatus.
Post captionem autem huiusmodi dictus Dulcinus una cum dicto Longino in die sabbati sancto in castro Bugullensi fuerunt prefato domino episcopo presentati. Qui dominus episcopus ipsos cum fortibus compedibus, in pedibus, manibus et collo ipsorum positis, fecit diligenter custodiri in suis carceribus, expectans, quod prefatus summus pontifex Romanus, videlicet dominus Clemens papa quintus, ordinaret, quid fieri debebat de eisdem, ad quem propter hoc suos nuntios et litteras destinavit. Quibus sic cum multis custodibus, et multis periculis, et expensis in carceribus custoditis per tres menses vel circa prefatus dominus papa suas litteras destinavit, continentes, quod, ubi deliquerant, stipendia meritorum suorum reportarent.
Combustatio haereticorum
Tunc prefatus dominus episcopus convocatis prelatis, personis religiosis, clericis et laicis iurisperitis quampluribus et habita diligenti deliberatione maturoque consilio de premissis, predictos Dulcinum, Longinum et Margaritam de Tridento tradidit iudicio seculari, ita quod dicta Margarita primo fuit combusta super quadam columpna alta, posita in arena Servi, et plantata ibi, et ordinata, ut ab omnibus videretur. Et illa combusta fuit presente ipso Dulcino vidente comburi eam. Postmodum Dulcinus et Longinus predicti, ligatis manibus et pedibus ipsorum, super plaustris positi in loco alto, ut ab omnibus videri possent, positisque in eorum conspectum vasibus igne plenis, ordinatis ad calefaciendum tenabulas et comburendum carnes ipsorum, adhibitis carnificibus, qui cum tenabulis ferri candentis carnes eorum laniabant et frustatim in ignem ponebant, ductique fuerunt per plures vias, ut eorum pena longior et gravior esset; multi, quos leserant in personis et habere, videntes tantam stragem talemque iustitiam fieri de eisdem, consolationem habuerunt et gaudium de vindicta penaque eorum, ut aliis transiret in exemplum: bonis ad letitiam, malis vero ad supplicium et totius secte praedicte pavorem, detrimentum et opprobrium sempiternum. Predicte autem pene illate fuerunt predictis Dulcino et Longino in locis diversis, videlicet Dulcinus in civitate Vercellarum, ipsum ducendo um cruciatibus et tormentis suprascriptis per vias et vicos, ac plateas dicte civitatis, Longinus vero in loco Bugelle. Et tamen ullus ipsorum nec Margarita «la bella» numquam voluerunt converti prece, sive pretio, nec alio quovis modo ad dominum Jesum Christum et ad veram fidem catholicam. Sed sic miserabiles in eorum pertinacia ac cordis duritia perierunt. Igitur prefatus dominus episcopus, uti bonus athleta domini nostri Iesu Christi, tot contulit dignitates et honores, cui etiam omnipotens deus tantam gratiam contulit, ut premissam heresim et rabidam dissiparet, cui numquam in mundo visa fuit similis in malitiis astutiis et crudelitatibus, vel audita, imitatis vestigiis beatissimi martyris et patroni sui Eusebii, qui delevit pestiferam heresim Arianorum, qui tunc temporis regnabant, fidem catholicam polluebant, dampnabant et quantum poterant expugnabant. Sic ipse reverendus dominus episcopus Raynerius, qui fuit septuagesimus tertius a beato Eusebio episcopo memorato, cui post tam longa tempora merito successit in loco pariter et fide, predictum Dulcinum heresiarcham suamque sectam tam abominabilem et nefandam suosque complices et fautores, deo volente, qui ipsos canes pestiferos in eius manibus miraculose conclusit et meritis beati Eusebii extirpavit pariter et contrivit, adeo quod non est verisimile quod umquam perniciosa illa secta resurgat, cum sit acefalis, idest sine capite, ac de ipsis reperiantur mortui et interfecti morte crudeli plures quam mille trecenti. Steterunt autem ipsi frater Dulcinus et sui sequaces, postquam ascenderunt saxa superius nominata super dicto monte Triverii, qui dicitur mons Rebellus, uno anno et plus, quia ascenderunt anno currenti millesimo trecentesimo sexto, die iovis decima mensis martii, et sequenti anno, qui fuit millesimo trecentesimo septimo in eadem die iovis sancta, que fuit die vigesima tertia eiusdem mensis martii, capti mortui et devicti fuerunt ac deducti in opprobrium sempiternum.
Passus autem fuit predictus Dulcinus heresiarcha, ut supra, anno millesimo trecentesimo septimo, die prima mensis iunii factaque fuit dicta victoria et vindicta per dominum episcopum antedictum pontificatus sanctissimi patris domini Clementis pape anno secundo, eo exi-stente in sua curia in civitate [Avinioni], cuius idem sanctissimus pontifex erat archiepiscopus, quando fuit ad apicem apostolicam evocatus. Qui summus pontifex de exterminio prefate secte, quam nimirum mirabilem habebat, ex eisdem compatiens doloribus laboribus et expensis ac perditionibus personarum et rerum, quas perdiderat dominus episcopus prelibatus, sibique tamquam bene merito restituere cupiens, qui tam fideliter, tam viriliter laboraverat in vinea domini Sabaoth, multos honores multasque gratias contulit domino episcopo memorato ac eius exercitu: predictis domino Iacobo et Petro de Quarenia, Thome de Casanova Advocato, quos idem dominus episcopus ad presentiam summi pontificis destinavit eorum premia recepturos, quia tamquam capitanei ipsius domini episcopi in premissa operationes extiterant predictorum bonorum et multos labores in servitio sacrosancte sedis apostolice et fidei orthodoxe passi fuerant procurantes et personaliter existentes in exterminio premissorum hereticorum et in victoria prelibata.
Explicit liber fratris Dulcini heresiarche
hereticorum gazzarorum conductoris existentis
in monte Rebello triverii.
MCCCVI die iovis sancta mensis martii decima predictus frater Dulcinus haeresiarcha venit super montem Zebellum, qui est super montibus Triverii, cum perfidis sequacibus suis numero mille trecentum vel circa, et sequenti anno die iovis sancta, que fuit vigesima tertia mensis martii, captus et detentus fuit cum suis pestiferis canibus sequacibus.
Item notandum est, quod expulso dicto Dulcino cum suis sequacibus de dicto monte Zebello, ut supra narratum est, rectores ecclesiarum longinqui et alii sacerdotes, qui coniurabant daemones et spiritales nequitias propter grandinem, mittebant, ut ferunt et semper tritum fuit ab antiquo, ipsos malignos spiritus ad montem Gazzarorum putantes dictum montem fore inhabitabilem et ibi prope nullos homines habitare et nullas esse terras habitabiles et laboratas. Quapropter seu alia causa quolibet anno multotiens ipse locus Triverii spoliabatur a grandinibus et spiritibus malignis omnibus bonis campestribus, taliter quod parum vel nihil recolligebant et ob id oportebat homines quamplures ipsius loci Triverii mendicare et locum ac terras suas relinquere et absentari. Idcirco homines et populus dicti loci Triverii divina inspiratione voverunt omnipotenti deo et divo Bernardo, quod si a dictis grandinibus liberarentur et cessarent spiritales nequitiae eos spoliare bonis suis campestribus, quod in honorem dei et sancti Bernardi facerent sacellum unum sive gisiettum in cacumine dicti montis Zebeli, postea dictus Gazzarorum et nunc appellatur mons sancti Bernardi, et dante et favente deo factum constructum et aedificatum fuit dictum sacellum in cacumine montis praedicti, inde consecratum cum duobus altaribus et multis picturis et imaginibus beatae Mariae virginis et aliorum sanctorum ad honorem dei, deintus coopertumque lapidibus et satis pulchrum decens et honorabile. Et in die festo sancti Bernardi, quae celebratur die decima quinta mensis iunii, populus Triverii, Moxi, Cosati et Cozolae ad dictum sacellum cum suis presbyteris sive curatis nec non cum vexillis et crucibus annuatim in dicta die, videlicet una persona pro quolibet foco dictorum locorum, vadunt et ascendunt devote in processione. Et in eadem die ultra dictas processiones multi homines et mulieres locorum Crepacorii, Cuzini, Mortiliani et aliarum villarum circumstantium vadunt et ascendunt devote ad dictum sacellum pro consequendis indulgentiis ibidem a summo pontifice concessis et relaxatis et pro accipienda caritate, quae ibi annuatim distribuitur per homines ipsius loci Triverii. Ipsa namque die sancti Bernardi in dicto sacello multae celebrantur missae, videlicet a presbyteris et sacerdotibus villarum suprascriptarum, qui ascendunt cum suis crucibus et vexillis ad dictum sacellum ut supra, et villa et homines dicti loci Triverii non ex aliqua obligatione, sed sponte ex eorum devotione libera et spontanea voluntate, distribuunt ibidem in cacumine dicti montis omni anno caritatem unam panis, videlicet panem unum ponderis librae unius et ultra pro qualibet persona ibidem praesente et existente. Et repertum est multotiens et pluries datum et distributum fuisse panes duo millia et ultra et numquam repertum fuit datum fuisse minus panum mille et quatuor centum. Et deinde ultra praemissa ipse populus Triverii cum suis curatis vexillo et cruce vadit et ascendit annuatim ter in processione ad dictum sacellum, videlicet in diebus sanctae Annae, sanctae Margaritae et sancti Grati, videlicet una persona pro quolibet foco ipsius loci Triverii, in quibus diebus celebratur per curatos praedictos missa in dicto sacello et circumdatur cum populo ibidem assistente ipsum sacellum processionaliter et devote portando in dicta circumdatione imaginem sancti Bernardi, quae est in dicto sacello, aliaque solemnia et necessaria faciendo, quorum hominum memoria non extat in contrarium.
Addita sunt suprascripta post Historiam suprascriptam fratris Dulcini per dominum Iohannem Bonacium notarium publicum de Triverio. Quae omnia notoria sunt et manifesta ad laudem et honorem omnipotentis Dei.
Explicit liber fratris Dulcini haeresiarchae
gazzarorum haereticorum conductoris existentis
in monte Zebello loci triverii, scriptus per me
Philibertum Cuppam bugellensem de anno 1551
in mense septembris ad gloriam dei.James S. Amelang, Between Doubt and Discretion, Appendix, S. 91–92, Artikel 11 (Originalauszug).
Kurzer Originalauszug aus Artikel 11, nicht der Volltext der Instruktionen.
Die Instruktionen von 1614 verlangen eine genauere Überprüfung von Hexereibeschuldigungen. Artikel 11 fragt nach unabhängiger Bestätigung. Die Edition druckt ausgewählte Artikel ab; dieser Reader enthält nur die ausgewiesene kurze Originalstelle.
ob sich die Angaben durch andere Personen ausserhalb des Kreises der angeblichen Mitbeteiligten überprüfen lassen
Im Reader öffnense pueden comprobar con otras personas fuera de los cómplicesPeter Erni / Martin Salzmann, Die Rechtsquellen der Stadt Wil, Sammlung Schweizerischer Rechtsquellen XIV, St. Gallen I/2/3, 2. Hälfte, Basel 2005, Nr. 204a, S. 629–630.
Originalsprachliche Auszüge aus Artikel 1; kein vollständiger Mandatstext. Editionszeichen und Zeilenumbrüche vereinfacht; Auslassungen gekennzeichnet.
Auszüge aus Artikel 1: Gottesdienstordnung, Stadtverweisung sowie die konkreten Bussen von fünf und drei Batzen. Die 1635 erneuerte Fassung ist in derselben Edition auf S. 638 nachgewiesen. Die Beträge hier stammen ausdrücklich aus dem Mandat von 1626.
Bürger, Einwohner ohne Bürgerrecht sowie Dienstknechte und Mägde sollen der katholischen Kirchenordnung folgen und an Sonn- und Feiertagen Predigt und Messe besuchen. Fortgesetzte Nichtbefolgung wird mit Ausweisung aus dem Stadtgebiet in Gegenden des neuen Glaubens und dem Verlust des bisherigen Bürger- bzw. Aufenthaltsstatus bedroht. Wer am Gottesdienst teilnimmt, soll bis zum Ende bleiben und nicht ohne notwendigen Grund früher gehen. Dafür sind fünf Batzen als Geldstrafe vorgesehen; das Geld kommt der Kirche zugute. Nach dem gemeinsamen Läuten sollen die Menschen in die Kirche gehen und nicht davor stehen und reden. Wer absichtlich und ohne rechtmässigen Grund draussen bleibt, soll drei Batzen zahlen; die Einnahme dient dem Kirchenbau.
Im Reader öffnen[1] Namlichen und zum ersten, daß alle, die alhie hußheblich ald jnn dienstwyß, eß sien burger, hindersesen, knecht und megt, sich nach ufsatzung und ordnung der heilligen, algemeinen catholischen cristenlichen kirchen halten solen und sich nunhinfüro gentzlichen deß nüwen gloubens unnd allerlaj sechten abthun und müesigen, also daß dieselbigen personen alle sontag und fyrtag zu der predig und embtern der heilligen meßen verfüeg und gon […] dan welche sich jnn disem fürthin ungehorsamlich erzeigen und finden lasen, dieselben wellen wir darumb jrem verdienen nach nit ungestrafft lasen, sonder user der stat gericht und gebieten an ort und end sy solcher jr nüwer glouben hingeben, verwysen und nit mer weder zu burger und hindersesen achten und halten […]
Jtem eß solen ouch hiemit alle personen, so jnn dise kilchen und zum dienst gotes komen, ermant sin, das sy darinen verharen und plyben, biß der gotzdienst allerdings verricht und uß und dz gewichte waßer geben ist und one notwendiger ursachen darvor nit hinuß gon, dann alle, die zuvor hinuß giengend, soll umb die fünf batzen, daran eß geboten sin soll, an ort und end jeder seßhafft, gestrafft und daß gelt an der kilchen nutz verwendt werden.
Wie bald man ouch an einem sontag und gebanen firtag mit allen glogen zesamen verlüt, sol menigclicher, jung und alt, jnn die kilchen gon und nit mer vor der kilchen ston und schwetzen, daruf dann die statknecht und zoller sonderlich jr achtung haben müesen. Und wer dann also nach verlütung der glogen gefarlicher wyß und one rechtmesige ursachen vor der kirchen erfunden würt, solle on gnad dry batzen zu straf verfallen sin und ouch an der kilchen buw geben werden.Peter Erni / Martin Salzmann, Die Rechtsquellen der Stadt Wil, SSRQ XIV, St. Gallen I/2/3, 2. Hälfte, Basel 2005, Nr. 141b, S. 379, Artikel 2, Z. 17–22. Überlieferung: Stadtarchiv Wil, Bd. 315, S. 17–28, Abschrift/Konzept.
Auszug aus Artikel 2 des Grossen Stadtmandats vom 14. Januar 1566, kein vollständiger Mandatstext. Zeilenumbrüche vereinheitlicht; der historische Wortlaut wurde an der gedruckten Edition visuell geprüft. Eigene moderne deutsche Übertragung.
Unmittelbar davor stehen Vorschriften zum Kirchenbesuch sowie Straf- und Ausweisungsandrohungen. Die Bestimmung verbietet hier Nötigung zum Sakramentsempfang, begründet aber keine allgemeine Religionsfreiheit.
Doch haben die genannten Herren nicht vor, jemanden zum Empfang des heiligen, hochwürdigen Sakraments zu zwingen oder zu nötigen. Gottes Gnade und die Unterweisung durch die Beichtväter sollen dazu führen, dass die Betreffenden von sich aus und aus freiem Willen gehen.
Im Reader öffnenDoch so synd genant min herren nit gesynnet, niemand zůzwingen ald zůnötten, zum hailigen, hochwirdigen sacrament zegon, es sye dann sach, das gott der almechttig demselbigen syn göttlich gnad mittaile und sende, und das sy von jren bichttvättern sovil verstendiget und bericht werdint, das dieselbigen von jnen selbs und gůtz wyllens gangint.Summa theologiae II–II q.11 a.2 ad 3 [39291]; mit Verweis auf Gratian, C.24 q.3 c.29.
Originalauszug; kein vollständiges Werk.
Das gekürzte Augustinus-Zitat im Wortlaut des Thomas, nicht der gesamte Gratian-Kanon. Der Text unterscheidet Irrtum und Hartnäckigkeit. Er belegt eine rechtlich-theologische Norm, keine durchgehend fehlerfreie Anwendung durch jedes Gericht.
Wenn Menschen ihre Auffassung, so falsch und verkehrt sie auch sein mag, ohne hartnäckigen Streitgeist verteidigen, vielmehr mit gewissenhafter Sorgfalt nach der Wahrheit suchen und bereit sind, sich berichtigen zu lassen, wenn sie sie gefunden haben, dürfen sie keineswegs unter die Häretiker gerechnet werden.
Im Reader öffnensi qui sententiam suam, quamvis falsam atque perversam, nulla pertinaci animositate defendunt, quaerunt autem cauta sollicitudine veritatem, corrigi parati cum invenerint, nequaquam sunt inter haereticos deputandiZentralbibliothek Zürich, Graphische Sammlung und Fotoarchiv, STF I, 107.
Vollständiges gemeinfreies Blatt; Bildlegende auszugsweise in vereinfachter Schreibweise.
Wil von Rickenbach aus, Johann Melchior Füssli, 1712. A: fürstlicher Hof; B: Hauptkirche; C: St. Peter; E: Frauenkloster; F: Kapuzinerkloster. Die Truppen gehören zum Zweiten Villmergerkrieg von 1712; das Bild zeigt nicht das Mandatsjahr 1626. Zentralbibliothek Zürich, STF I, 107; gemeinfrei.
Im Reader öffnen
A: Der fürstliche Hof oder die sogenannte Pfaltz.
B: Haupt-Kirch.
C: St. Peters Kirch.
E: Frauen-Kloster.
F: Capuziner-Kloster.Elektronische Transkription bei Luke Dysinger OSB; Seite nennt Conciliorum Oecumenicorum Decreta, Alberigo u. a., 1973, S. 230–271. Nur der mittelalterliche lateinische Text, keine moderne Übersetzung übernommen.
Vollständiger Kanon 18; kein vollständiger Konzilstext
Der Kanon regelt die Trennung des Klerikeramtes von Bluturteilen und ihrem Vollzug. Er untersagt ausserdem den kirchlichen Segen bei Eisen- und Wasserproben. Der lateinische Wortlaut ist vollständig wiedergegeben; Absatztrennung und Leerraum wurden vereinheitlicht.
Auch soll niemand der Probe durch siedendes oder kaltes Wasser oder durch glühendes Eisen irgendeinen Segnungs- oder Weihritus gewähren.
Im Reader öffnenSententiam sanguinis nullus clericus dictet aut proferat sed nec sanguinis vindictam exerceat aut ubi exercetur intersit.
Si quis autem huiusmodi occasione statuti ecclesiis vel personis ecclesiasticis aliquod praesumpserit inferre dispendium per censuram ecclesiasticam compescatur nec quisquam clericus literas scribat aut dictet pro vindicta sanguinis destinandas unde in curiis principum haec solicitudo non clericis sed laicis committatur.
Nullus quoque clericus rottariis aut balistariis aut huiusmodi viris sanguinum praeponatur nec illam chirurgiae artem subdiaconus diaconus vel sacerdos exerceant quae ad ustionem vel incisionem inducit nec quisquam purgationi aquae ferventis vel frigidae seu ferri candentis ritum cuiuslibet benedictionis aut consecrationis impendat salvis nihilominus prohibitionibus de monomachiis sive duellis antea promulgatis.
Elektronische Transkription bei Luke Dysinger OSB im lateinisch-englischen Konzilstext. Nur der mittelalterliche lateinische Text, keine moderne Übersetzung übernommen.
Vollständiger Kanon 38; kein vollständiger Konzilstext
Der vollständige Kanon verlangt schriftliche Gerichtsakten zum Schutz Unschuldiger. Er nennt die zu dokumentierenden Verfahrensschritte und begründet, weshalb richterliches Handeln später überprüfbar bleiben muss.
Damit die Gerechtigkeit für Unschuldige nicht durch unbedachte und ungerechte Richter verletzt wird.
Im Reader öffnenQuoniam contra falsam assertionem iniqui iudicis innocens litigator quandoque non potest veram negationem probare cum negantis factum per rerum naturam nulla sit directa probatio ne falsitas veritati praeiudicet aut iniquitas praevaleat aequitati statuimus ut tam in ordinario iudicio quam extraordinario iudex semper adhibeat aut publicam si potest habere personam aut duos viros idoneos qui fideliter universa iudicii acta conscribant videlicet citationes dilationes recusationes et exceptiones petitiones et responsiones interrogationes confessiones testium depositiones instrumentorum productiones interlocutiones appellationes renunciationes conclusiones et caetera quae occurrunt competenti ordine conscribenda designando loca tempora et personas et omnia sic conscripta partibus tribuantur ita quod originalia penes scriptores remaneant ut si super processu iudicis fuerit suborta contentio per haec possit veritas declarari.
Hoc adhibito moderamine quatenus sic honestis et discretis deferatur iudicibus quod per improvidos et iniquos innocentum iustitia non laedatur.
Iudex autem qui constitutionem istam neglexerit observare si propter eius negligentiam aliquid difficultatis emerserit per superiorem iudicem animadversione debita castigetur nec pro ipsius praesumatur processu nisi quatenus in causa legitimis constiterit documentis.
Corpus Thomisticum, elektronischer lateinischer Text, Abschnitt 43575.
Auszug aus Artikel 1: corpus (Respondeo); Einwände und Antworten auf Einwände nicht enthalten
Der Auszug enthält Thomas’ Begründung rechtmässiger Bestrafung: Besserung, Eindämmung des Bösen, Frieden für andere und Wahrung der Gerechtigkeit. Er unterscheidet diese Ziele vom Wunsch, einem Menschen aus Hass Leid zuzufügen.
Zur Besserung des Schuldigen oder wenigstens zu seiner Eindämmung und zur Ruhe anderer sowie zur Bewahrung der Gerechtigkeit.
Im Reader öffnenRespondeo dicendum quod vindicatio fit per aliquod poenale malum inflictum peccanti. Est ergo in vindicatione considerandus vindicantis animus. Si enim eius intentio feratur principaliter in malum illius de quo vindictam sumit, et ibi quiescat, est omnino illicitum, quia delectari in malo alterius pertinet ad odium, quod caritati repugnat, qua omnes homines debemus diligere.
Nec aliquis excusatur si malum intendat illius qui sibi iniuste intulit malum, sicut non excusatur aliquis per hoc quod odit se odientem. Non enim debet homo in alium peccare, propter hoc quod ille peccavit prius in ipsum, hoc enim est vinci a malo, quod apostolus prohibet, Rom. XII, dicens, noli vinci a malo, sed vince in bono malum.
Si vero intentio vindicantis feratur principaliter ad aliquod bonum, ad quod pervenitur per poenam peccantis, puta ad emendationem peccantis, vel saltem ad cohibitionem eius et quietem aliorum, et ad iustitiae conservationem et Dei honorem, potest esse vindicatio licita, aliis debitis circumstantiis servatis.
Corpus Thomisticum, elektronischer lateinischer Text, Abschnitt 39304.
Ausgewählte Auszüge aus dem corpus von Artikel 4; Auslassungen ausdrücklich markiert
Thomas behandelt die erneute Zulassung umkehrender Häretiker zur Busse und unterscheidet sie von zeitlichen Strafen. Die Auswahl enthält auch den Schluss über die fortbestehende Todesstrafe für Rückfällige; ausgelassene Sätze sind mit […] gekennzeichnet.
Umkehrende Häretiker werden von der Kirche, wie oft sie auch rückfällig geworden sind, zur Busse angenommen, durch die ihnen der Weg zum Heil eröffnet wird.
Im Reader öffnenRespondeo dicendum quod Ecclesia, secundum domini institutionem, caritatem suam extendit ad omnes, non solum amicos, verum etiam inimicos et persequentes, secundum illud Matth. V, diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos. Pertinet autem ad caritatem ut aliquis bonum proximi et velit et operetur. Est autem duplex bonum. Unum quidem spirituale, scilicet salus animae, quod principaliter respicit caritas, hoc enim quilibet ex caritate debet alii velle.
Unde quantum ad hoc, haeretici revertentes, quotiescumque relapsi fuerint, ab Ecclesia recipiuntur ad poenitentiam, per quam impenditur eis via salutis.
[…]
Sed quando recepti iterum relabuntur, videtur esse signum inconstantiae eorum circa fidem. Et ideo ulterius redeuntes recipiuntur quidem ad poenitentiam, non tamen ut liberentur a sententia mortis.
Erich Caspar (ed.), Das Register Gregors VII., MGH Epistolae selectae 2/2, pp. 497–498
Registrum VII,21: Faksimile der Druckseiten 497–498; lateinischer Auszug zum Schutz beschuldigter Frauen
Gregor weist gewaltsame Beschuldigungen wegen vermeintlich verursachter Katastrophen zurück. Die beiden Druckseiten zeigen den Brief mit seinem Zusammenhang; der Lesetext gibt den einschlägigen Absatz wieder.
Haltet es nicht für erlaubt, an Frauen, die aus demselben Grund nach barbarischem Brauch verurteilt wurden, irgendeine Gottlosigkeit zu begehen. Lernt vielmehr, das göttliche Strafgericht durch würdige Busse abzuwenden, statt durch grausames Wüten gegen diese Unschuldigen den Zorn des Herrn noch mehr herauszufordern.
Im Reader öffnenPreterea in mulieres ob eadem causa simili immanitate barbari ritus damnatas quidquam impietatis faciendi vobis fas esse nolite putare. Sed potius discite divine ultionis sententiam digne penitando avertere, quam in illas insontes frustra feraliter seviendo iram Domini multo magis provocare.
Philippus van Limborch, Historia Inquisitionis, II, Amsterdam 1692
Vollständiges Faksimile des zweiten Bandes von 1692; ergänzender OCR-Lesetext
Liber sententiarum, herausgegeben in Philipp van Limborchs Historia Inquisitionis, Band II. Die Blattzählung des Scans und die gedruckte Seitenzählung sind verschieden. Der Reader beginnt bei Druckseite 1. OCR kann Buchstaben und Abkürzungen fehlerhaft wiedergeben; zum Zitieren mit dem Seitenbild vergleichen.
Auf Druckseite 1: Die Wallfahrten wurden ihm wegen seiner Schwäche und seines hohen Alters erlassen.
Im Reader öffnenBiblioteca Apostolica Vaticana, Vat. lat. 4030
Handschrift Vat. lat. 4030: vollständige Folge der 667 öffentlich angebotenen Digitalisatbilder; kein transkribierter Volltext
Die Blattbezeichnungen folgen der Biblioteca Apostolica Vaticana. Enthalten sind Vorsatzblätter und mehrere Zählungen. Der Reader beginnt beim ersten beschriebenen Registerblatt. Die Bilder werden direkt aus dem öffentlichen IIIF-Angebot der Bibliothek geladen; ihre Rechte- und Herkunftsangaben bleiben erhalten.
Das Register wird hier im lateinischen Handschriftenfaksimile angeboten. Eine vollständige deutsche Übersetzung ist nicht Bestandteil dieser Ausgabe.
Im Reader öffnenCandide, chapitre VI · Project Gutenberg, eBook 4650; note éditoriale séparée
Französischer Originaltext des sechsten Kapitels des 1759 erschienenen philosophischen Romans.
Literarische Primärquelle für die aufklärerische Darstellung der Inquisition. Die erzählte Handlung ist Satire und darf nicht als Gerichtsprotokoll behandelt werden. Das Kapitel bleibt vollständig lesbar.
Das Kapitel schildert ein Autodafé nach dem Erdbeben von Lissabon als angebliches Mittel gegen weitere Beben. Es spitzt die Verfolgung von Pangloss und Candide satirisch zu. Die Darstellung lässt erkennen, wie Voltaire kirchliche und weltliche Autoritäten verspottet.
Im Reader öffnenCHAPITRE VI. Comment on fit un bel auto-da-fé pour empêcher les tremblements de terre, et comment Candide fut fessé.
Après le tremblement de terre qui avait détruit les trois quarts de Lisbonne, les sages du pays n’avaient pas trouvé un moyen plus efficace pour prévenir une ruine totale que de donner au peuple un bel auto-da-fé; il était décidé par l’université de Coïmbre que le spectacle de quelques personnes brûlées à petit feu, en grande cérémonie, est un secret infaillible pour empêcher la terre de trembler.
On avait en conséquence saisi un Biscayen convaincu d’avoir épousé sa commère, et deux Portugais qui en mangeant un poulet en avaient arraché le lard: on vint lier après le dîner le docteur Pangloss et son disciple Candide, l’un pour avoir parlé, et l’autre pour l’avoir écouté avec un air d’approbation: tous deux furent menés séparément dans des appartements d’une extrême fraîcheur, dans lesquels on n’était jamais incommodé du soleil: huit jours après ils furent tous deux revêtus d’un san-benito, et on orna leurs têtes de mitres de papier: la mitre et le san-benito de Candide étaient peints de flammes renversées, et de diables qui n’avaient ni queues ni griffes; mais les diables de Pangloss portaient griffes et queues, et les flammes étaient droites. Ils marchèrent en procession ainsi vêtus, et entendirent un sermon très pathétique, suivi d’une belle musique en faux-bourdon. Candide fut fessé en cadence, pendant qu’on chantait; le Biscayen et les deux hommes qui n’avaient point voulu manger de lard furent brûlés, et Pangloss fut pendu, quoique ce ne soit pas la coutume. Le même jour la terre trembla de nouveau avec un fracas épouvantable.
Candide épouvanté, interdit, éperdu, tout sanglant, tout palpitant, se disait à lui-même: Si c’est ici le meilleur des mondes possibles, que sont donc les autres? passe encore si je n’étais que fessé, je l’ai été chez les Bulgares; mais, ô mon cher Pangloss! le plus grand des philosophes, faut-il vous avoir vu pendre, sans que je sache pourquoi! ô mon cher anabaptiste! le meilleur des hommes, faut-il que vous ayez été noyé dans le port! ô mademoiselle Cunégonde! la perle des filles, faut-il qu’on vous ait fendu le ventre!
Il s’en retournait, se soutenant à peine, prêché, fessé, absous, et béni, lorsqu’une vieille l’aborda, et lui dit: Mon fils, prenez courage, suivez-moi.
NOTE DE L’ÉDITEUR
[1] Après le tremblement de terre de Lisbonne, on y fit en effet un autoda-fé, le 20 juin 1756; voyez, tome XXI, le chapitre XXXI du Précis du Siècle de Louis XV. B.Staatsbibliothek Bamberg, RB.Msc.120, Bl. 32v
Vollständige Handschriftenseite, Staatsbibliothek Bamberg, RB.Msc.120, Bl. 32v; nach 1200.
Die Buchmalerei zeigt zwei Szenen aus der Heiligenlegende Kunigundes. Herkunft: Staatsbibliothek Bamberg. Foto: Gerald Raab. Public Domain Mark 1.0.
Oben schreitet Kunigunde zwischen zwei Bischöfen über die Pflugscharen. Darunter erkennen Kaiser und Gefolge ihre Unschuld an. Das Bild veranschaulicht die religiöse Vorstellung einer Gottesprobe.
Im Reader öffnen
Kunigunde · Pflugscharenprobe
Staatsbibliothek Bamberg, RB.Msc.120, Bl. 32v. Bamberg, nach 1200.
Zwei Szenen aus der Heiligenlegende: Kunigunde schreitet über Pflugscharen; Kaiser und Gefolge erkennen ihre Unschuld an.
Foto: Gerald Raab. Public Domain Mark 1.0.
Bildnachweis: https://www.staatsbibliothek-bamberg.de/historische-sammlungen/handschriften/
Rechte: https://www.staatsbibliothek-bamberg.de/digitale-sammlungen/bamberger-schaetze/Digesten und Codex nach Mommsen/Krueger; Gratian nach Friedberg I (1879), Sp. 503. Ausgewählte Originalstellen.
Lateinische Originalauszüge: Digesten 48.19.5 pr., 22.3.2 und 50.17.155.2; Codex 4.19.25; Gratian C.2 q.8 c.2.
Die Stellen sind mit ihren jeweiligen Fundorten getrennt wiedergegeben. Die Übereinstimmung zwischen Codex und Gratian zeigt eine konkrete Rezeption; die Auszüge sind kein vollständiges römisches oder mittelalterliches Prozessgesetzbuch.
Leitgedanke: Eine Verurteilung darf nicht auf blossen Verdacht gestützt werden. Wer eine Behauptung aufstellt, hat sie zu beweisen. Im Strafrecht ist die mildere Auslegung zu wählen. Der in Gratians Decretum übernommene Text fordert geeignete Zeugen, klare Urkunden oder zweifelsfreie Beweisanzeichen.
Im Reader öffnenDIGESTA 48.19.5 pr. · Ulpianus, libro VII de officio proconsulis
Sed nec de suspicionibus debere aliquem damnari divus Traianus Adsidio Severo rescripsit: satius enim esse impunitum relinqui facinus nocentis quam innocentem damnari.
Fons: https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/Corpus/d-48.htm
DIGESTA 22.3.2 · Paulus, libro LXIX ad edictum
Ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat.
Fons: https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/Corpus/d-22.htm
DIGESTA 50.17.155.2 · Paulus, libro LXV ad edictum
In poenalibus causis benignius interpretandum est.
Fons: https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/Corpus/d-50.htm
CODEX IUSTINIANUS 4.19.25 · Gratianus, Valentinianus et Theodosius · 18 Maii 382
Sciant cuncti accusatores eam se rem deferre debere in publicam notionem, quae munita sit testibus idoneis vel instructa apertissimis documentis vel indiciis ad probationem indubitatis et luce clarioribus expedita.
Fons: https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/Corpus/CJ4.htm
DECRETUM GRATIANI · Causa II, quaestio VIII, canon 2 · Friedberg I, columna 503
Sciant cuncti accusatores, eam rem se deferre debere in publicam notionem, que munita sit testibus idoneis, uel instructa apertissimis documentis, uel indiciis ad probationem indubitatis et luce clarioribus expedita.
Fons: https://www.columbia.edu/cu/lweb/digital/collections/cul/texts/ldpd_6029936_001/pages/ldpd_6029936_001_00000310.htmlДжованни Микколи, «Дольчино», Биографический словарь итальянцев, т. 40 (1991)
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenДжованни Микколи, «Дольчино», Биографический словарь итальянцев, т. 40 (1991)
https://www.treccani.it/enciclopedia/dolcino_(Dizionario-Biografico)/Йоханн Петер Кирш, «Ордалии», Католическая энциклопедия (1911)
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenЙоханн Петер Кирш, «Ордалии», Католическая энциклопедия (1911)
https://www.newadvent.org/cathen/11276b.htmГригорий VII, Реестр VII,21 · университетская публикация
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenГригорий VII, Реестр VII,21 · университетская публикация
https://publikationen.uni-tuebingen.de/xmlui/static/html/EXTERN/G7LDB/l388.htmlАндреас Флуршюц да Круз, «Охота на ведьм», Историческая энциклопедия Баварии
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenАндреас Флуршюц да Круз, «Охота на ведьм», Историческая энциклопедия Баварии
https://www.historisches-lexikon-bayerns.de/Lexikon/HexenverfolgungФедеральное ведомство культуры · Анна Гёльди
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenФедеральное ведомство культуры · Анна Гёльди
https://www.lebendige-traditionen.ch/de/anna-goeldiВольфганг Берингер, «Девять миллионов ведьм» (1998), университетская версия
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenВольфганг Берингер, «Девять миллионов ведьм» (1998), университетская версия
https://www.uni-saarland.de/fileadmin/upload/lehrstuhl/behringer/PDF/9miohexen.pdfCatholic Answers · «Миф об испанской инквизиции»
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenCatholic Answers · «Миф об испанской инквизиции»
https://www.catholic.com/magazine/online-edition/the-myth-of-the-spanish-inquisitionДикастерия вероучения · официальная история
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenДикастерия вероучения · официальная история
https://www.doctrinafidei.va/en/profilo/storia.htmlКодекс канонического права · книга VI, в частности кан. 1314, 1321–1324, 1331, 1341–1342, 1358
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenКодекс канонического права · книга VI, в частности кан. 1314, 1321–1324, 1331, 1341–1342, 1358
https://www.vatican.va/archive/cod-iuris-canonici/eng/documents/cic_lib6-cann1311-1363_en.htmlCatholic Encyclopedia: Lucius III
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenCatholic Encyclopedia: Lucius III
https://www.newadvent.org/cathen/09412b.htmDavid Burr: introduction to medieval inquisition
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenDavid Burr: introduction to medieval inquisition
https://sourcebooks.web.fordham.edu/source/inquisition1.aspFourth Lateran Council, 1215
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenFourth Lateran Council, 1215
https://www.papalencyclicals.net/councils/ecum12-2.htmCatholic Encyclopedia: Gregory IX
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenCatholic Encyclopedia: Gregory IX
https://www.newadvent.org/cathen/06796a.htmInnocent IV: Ad extirpanda
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenInnocent IV: Ad extirpanda
https://documentacatholicaomnia.eu/01p/1243-1254%2C_SS_Innocentius_IV%2C_Bulla_%27Ad_Extirpanda%27_%5BAD_1252-05-15%5D%2C_LT.pdfBibliothèque nationale de France: Bernard Gui’s book of sentences
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenBibliothèque nationale de France: Bernard Gui’s book of sentences
https://ccfr.bnf.fr/portailccfr/ark%3A/16871/0017173301Bernard Gui: inquisitorial technique
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenBernard Gui: inquisitorial technique
https://sourcebooks.web.fordham.edu/source/heresy2.aspBibliothèque nationale de France: Jacques Fournier’s register
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenBibliothèque nationale de France: Jacques Fournier’s register
https://catalogue.bnf.fr/ark%3A/12148/cb33127701bCatholic Encyclopedia: Tomás de Torquemada
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenCatholic Encyclopedia: Tomás de Torquemada
https://www.newadvent.org/cathen/14783a.htmArchivo General de Andalucía: document of the month, September 2012
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenArchivo General de Andalucía: document of the month, September 2012
https://www.juntadeandalucia.es/cultura/archivos_html/sites/default/contenidos/archivos/aga/difusion/documentoMes/Dxpticos/Dxptico_sep_2012.pdfVatican · Profilo storico
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenVatican · Profilo storico
https://www.vatican.va/roman_curia/congregations/cfaith/documents/rc_con_cfaith_pro_14071997_it.htmlUniversity of Washington: Spanish witch trials and Salazar’s report
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenUniversity of Washington: Spanish witch trials and Salazar’s report
https://courses.washington.edu/hsteu205/Spanish%20witch%20trials.htmUniversity of Washington: the Spanish proceedings and instructions of 1614
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenUniversity of Washington: the Spanish proceedings and instructions of 1614
https://courses.washington.edu/hsteu305/wk%20viii%20w%20Spain.htmArquivo Nacional Torre do Tombo · Tribunal do Santo Ofício
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenArquivo Nacional Torre do Tombo · Tribunal do Santo Ofício
https://antt.dglab.gov.pt/wp-content/uploads/sites/17/2021/03/Tribunal-Santo-Oficio-1.pdfArquivo Nacional Torre do Tombo · Extinção do Tribunal
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenArquivo Nacional Torre do Tombo · Extinção do Tribunal
https://antt.dglab.gov.pt/exposicoes-virtuais-2/tribunal-do-santo-oficio/Sedlec · Cathedral Guide, 2B / 4
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenSedlec · Cathedral Guide, 2B / 4
https://www.sedlec.info/en/cathedral/MWK Baden-Württemberg · Schussenried 1525
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenMWK Baden-Württemberg · Schussenried 1525
https://mwk.baden-wuerttemberg.de/de/service/presse/pressemitteilung/pid/grosse-landesausstellung-zum-bauernkrieg-in-stuttgart-und-kloster-bad-schussenriedUrsula Stiff · LWL
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenUrsula Stiff · LWL
https://www.lwl.org/westfaelische-geschichte/portal/Internet/drucken.php?ID=164&tab=texDeutsches Historisches Museum · Iconoclasm and Reformation
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenDeutsches Historisches Museum · Iconoclasm and Reformation
https://www.dhm.de/journal/en/post/iconoclasm-and-reformationMartelaren van Gorcum · Historie
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenMartelaren van Gorcum · Historie
https://www.martelarenvangorcum.nl/historie/de-geschiedenisChristian Lankes · Haus der Bayerischen Geschichte
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenChristian Lankes · Haus der Bayerischen Geschichte
https://hdbg.eu/kloster/index.php/detail/geschichte?id=KS0413Waltershausen · Reinhardsbrunn
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenWaltershausen · Reinhardsbrunn
https://www.waltershausen.de/tourismus/sehenswertes/das-benediktinerkloster-reinhardsbrunn/Magdalen Bless-Grabher · Wil (SG), HLS
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenMagdalen Bless-Grabher · Wil (SG), HLS
https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/001403/2013-10-30/Peter Ziegler · Sittenmandate, HLS
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenPeter Ziegler · Sittenmandate, HLS
https://hls-dhs-dss.ch/de/articles/016552/2012-12-19/Carol Lansing / Lutz Kaelber · Orvieto
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenCarol Lansing / Lutz Kaelber · Orvieto
https://scholarworks.iu.edu/journals/index.php/tmr/article/view/14808DHI / GHDI · Zwölf Artikel, 1525
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenDHI / GHDI · Zwölf Artikel, 1525
https://germanhistorydocs.org/en/from-the-reformations-to-the-thirty-years-war-1500-1648/grievances-and-demands-the-twelve-articles-of-the-swabian-peasants-february-27-march-1-1525Stadtmuseum Münster
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenStadtmuseum Münster
https://www.stadt-muenster.de/museum/museum/33-kabinette/1-obergeschoss/7-das-koenigreich-der-taeuferRijksmuseum · Iconoclasm in a Church
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenRijksmuseum · Iconoclasm in a Church
https://id.rijksmuseum.nl/200476947Bisdom Rotterdam · 9.7.2023
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenBisdom Rotterdam · 9.7.2023
https://www.bisdomrotterdam.nl/nieuws/inspiratie-nieuws/bisschop-trouw-blijven-aan-het-woord-van-god-zo-werkzaam-in-de-martelarenPeter H. Wilson · APuZ 30–31/2018
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenPeter H. Wilson · APuZ 30–31/2018
https://www.bpb.de/shop/zeitschriften/apuz/272818/gruende-und-verlauf-einer-europaeischen-tragoedie/Axel Gotthard · bpb, 2017
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenAxel Gotthard · bpb, 2017
https://www.bpb.de/themen/zeit-kulturgeschichte/reformation/235721/deutschlands-grosser-konfessionskrieg/Lu Ann Homza · Village Infernos and Witches’ Advocates
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenLu Ann Homza · Village Infernos and Witches’ Advocates
https://www.psupress.org/sample_chapter/Homza_introduction.pdfCatholic Answers · An Inquisition Primer
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenCatholic Answers · An Inquisition Primer
https://www.catholic.com/magazine/print-edition/an-inquisition-primerCatholic Answers · Thomas F. Madden
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenCatholic Answers · Thomas F. Madden
https://www.catholic.com/magazine/print-edition/secrets-of-the-spanish-inquisitionCatholic Encyclopedia · Inquisition
Quellennachweis
Bibliographischer Nachweis und Einordnung; kein Volltext des verlinkten Werkes.
Im Reader öffnenCatholic Encyclopedia · Inquisition
https://www.newadvent.org/cathen/08026a.htm