{"id":"aeterna-dei","title":"Aeterna Dei Sapientia (November 11, 1961)","issuer":null,"type":"Magisterial document","date":null,"authority":"Roman Pontiff","availableLanguages":["en","es","it","la","pt"],"languages":{"en":{"code":"en","label":"English","contentFormat":"plain-text","text":"Aeterna Dei Sapientia (November 11, 1961)\n\nThe Holy See\n\nEnglish\n\nFrançais\n\nEnglish\n\nItaliano\n\nPortuguês\n\nEspañol\n\nDeutsch\n\nPolski\n\nالعربيّة\n\n中文\n\nLatine\n\n×\n\nThe Holy See\n\nMagisterium\n\nCalendar\n\nLiturgical Celebrations\n\nTickets for Papal Audiences and Celebrations\n\nSupreme Pontiffs\n\nCollege of Cardinals\n\nRoman Curia and Other Organizations\n\nSynod\n\nPress Office\n\nVatican News - Radio Vaticana\n\nL'Osservatore Romano\n\nJohn XXIII\n\nEncyclicals\n\nA\n\nA\n\nA\n\nPDF generation in progress.....\n\nEN\n\n- ES\n\n- IT\n\n- LA\n\n- PT\n\nAETERNA DEI SAPIENTIA\n\nENCYCLICAL OF POPE JOHN XXIII\n\nON COMMEMORATING THE FIFTEENTH CENTENNIAL\n\nOF THE DEATH OF POPE ST. LEO I:\n\nTHE SEE OF PETER AS THE CENTER\n\nOF CHRISTIAN UNITY\n\nNOVEMBER 11, 1961\n\nTo the Venerable Brethren the Patriarchs, Primates, Archbishops, Bishops, and other Local Ordinaries in Peace and Communion with the Apostolic See: Commemorating the fifteenth centenary of the death of St. Leo the Great, Pope and Doctor of the Church.\n\nVenerable Brethren Health and Apostolic Benediction\n\nGod's eternal wisdom \"reacheth from end to end mightily and ordereth all things sweetly.\" (1) Its light shone with exceptional brilliance in the soul of Pope St. Leo I, for it would seem to have burned into it the very image of itself; so fearless the moral courage displayed by this Pope—\"the greatest among the great,\" as Our later predecessor Pius XII rightly called him (2)-yet so gentle his fatherly concern.\n\n2. The wisdom of his government, the wealth and scope of his teaching, the loftiness of his mind, his unfailing charity—these are the things which St. Leo the Great brought to enhance the fame of Peter's See, to which Almighty God in His providence has also raised Us. And now, on this fifteenth centenary of his death, We feel it incumbent upon Us to highlight his virtues and his immortal merits, confident that these can be of great spiritual value to us all, and increase the prestige and promote the spread of the Catholic Faith.\n\nLife-long Brilliance\n\n3. Wherein, then, lies the true greatness of this Pope? In moral courage?—in that moral courage which he showed when, at the River Mincius in 452, with no other armor to protect him than his high-priestly majesty, he boldly confronted the barbarous king of the Huns, Attila, and persuaded him to retreat with his armies across the Danube? That was certainly an heroic act and one which accorded well with the Roman pontificate's mission of peace. Yet we must think of it as but one isolated instance of a life-long activity of remarkable brilliance devoted to the religious and social welfare, not merely of Rome and of Italy, but of the whole Church throughout the world.\n\n\"The Path of the Just. . . \"\n\n4. \"The path of the just, as a shining light, goeth forwards and increaseth even to perfect day.\" (3) These words of Holy Scripture may well be applied to the life and activity of St. Leo. To be convinced of this we have but to consider St. Leo in his three main characteristic roles: 1) as a man singularly dedicated to the service of the Apostolic See, 2) as Christ's chief Vicar on earth, and 3) as Doctor of the universal Church.\n\nFAITHFUL SERVANT OF THE APOSTOLIC SEE\n\n5. Leo was born toward the end of the fourth century. The Liber Pontificalis informs us that he was \"of Tuscan nationality from his father Quintian.\" (4) Since, however, he spent his early years in Rome, he not unnaturally called this city his patria [homeland]. (5) While still a young man he joined the ranks of the Roman clergy and in due course was ordained deacon. In this capacity he rendered signal service to Pope Sixtus III between the years 430 and 439, and played a considerable part in the conduct of Church affairs. Among the many friends he made at this time were St. Prosper, bishop of Aquitania, and Cassian, founder of the celebrated Abbey of St. Victor in Marseilles. Cassian, whom he persuaded to write De Incarnatione Domini (6) against the Nestorians, proclaimed him \"the glory of the Church and the sacred ministry\" (7)—praise indeed for a simple deacon!\n\nTheologian and Diplomat\n\n6. At the request of the court of Ravenna the Pope sent St. Leo to Gaul to settle a dispute between the patrician Aetius and the prefect Albinus. It was while Leo was engaged on this mission that Sixtus III died. Recognizing Leo's unrivalled theological learning and practical wisdom in diplomacy and the conduct of affairs, the Roman Church could think of no more worthy candidate for Christ's vicarious power on earth than this deacon.\n\nA Most Illustrious Pope\n\n7. Hence on September 29th, 440, he was consecrated bishop and entered upon his sovereign pontificate. He discharged this office with such masterly ability that he must be reckoned among the most illustrious of the early popes, few of whom reigned longer than he. He died in November, 461, and was buried in the porch of the Vatican Church. In 688, by order of Pope St. Sergius I, his body was removed to \"Peter's Citadel\" and later, on the building of the new basilica, found a resting-place in the altar dedicated to his name.\n\nCHRIST'S VICAR ON EARTH\n\n8. What then were the more notable achievements of his life? To this question We would reply that rarely in her history has Christ's Church won such victories over her foes as in the pontificate of Leo the Great. He shone in the middle of the fifth century like a brilliant star in the Christian firmament.\n\nThe Pelagian and Nestorian Heresies\n\n9. To be convinced of this we have but to consider the way in which he discharged his office as teacher of the Catholic Faith. In this field he won for himself a name equal to that of St. Augustine of Hippo and St. Cyril of Alexandria. St. Augustine, as we know, in defending the Faith against the Pelagians, insisted on the absolute necessity of divine grace for right living and the attainment of eternal salvation. St. Cyril, faced with the errors of Nestorius, upheld Christ's Divinity and the fact that the Virgin Mary is truly the Mother of God. These truths lie at the very heart of our Catholic Faith, and St. Leo, who entered into the doctrinal inheritance of both these men of learning, the brightest luminaries of the Eastern and Western Church, was among all his contemporaries by far the most fearless protagonist of them.\n\nDefender of Church Unity\n\n10. St. Augustine, then, is celebrated in the universal Church as \"Doctor of divine grace,\" and St. Cyril as \"Doctor of the Incarnate Word.\"; By the same token St. Leo is universally proclaimed as \"Doctor of the Church's unity.\"\n\n11. For the integrity of doctrine was not his only concern. We have but to cast a cursory glance over the great volume of evidence of his amazing industry as pastor and writer to realize that he was equally concerned with the upholding of moral standards and the defense of the Church's unity.\n\n12. Consider, too, the field of liturgical composition and the due regard which this religious and saintly Pope had for the unity of worship. Many of the principal prayers contained in the Leonine Sacramentary (8) were either written by him or modelled on his compositions.\n\nOn the Incarnation: His Letter to Flavian\n\n13. Most noteworthy, perhaps, is his timely and authoritative intervention in the controversy as to whether there was in Jesus Christ a human nature in addition to the divine nature. His efforts were responsible for the magnificent triumph of the true doctrine concerning the incarnation of the Word of God. This fact alone would assure him his place in history.\n\n14. Our principal evidence for it is his Epistle to Flavian, Bishop of Constantinople, in which he expounds the dogma of the Incarnation with remarkable clarity and precision, showing how it accords with the teaching of the Prophets, the Gospel, the apostolic writings, and the Creed. (9)\n\n15. Let Us quote a significant passage from this Epistle: \"Without detriment, therefore, to the properties of either of the two natures and substances which are joined in the one person, majesty took on humility; strength, weakness; eternity, mortality; and, in order to pay off the debt which attached to our condition, inviolable nature was united with passible nature, so that, as suited the cure of our ills, one and the same Mediator between God and men, the Man Jesus Christ, could die with the one nature and not die with the other. Thus true God was born in the whole and perfect nature of true man; complete in what was His own, complete in what was ours.'' (10)\n\nCondemnation of Ephesine Council\n\n16. Not content with this, St. Leo, having made perfectly clear \"what the Catholic Church universally believes and teaches concerning the mystery of the Lord's incarnation,'' (11) followed up this Epistle to Flavian with a condemnation of the Ephesine Council of 449. At this council the supporters of Eutyches had, by violent and unconstitutional means, done all they could to impose the groundless dogmatic assertions of this \"very foolish and exceedingly ignorant man,'' (12) who obstinately maintained that there was only one nature in Christ, the divine nature.\n\n17. The Pope, with evident justification, branded this \"a robber council.'' (13) In violation of the express commands of the Apostolic See, it had presumed by every means at its disposal to arrogate to itself no less a task than \"the breaking down of the Catholic Faith'' (14) and \"the strengthening of execrable heresy.'' (15)\n\nThe Council of Chalcedon\n\n18. But St. Leo's principal title to fame is the Council of Chalcedon, held in 451. In spite of pressure from the Emperor Marcian, the Pope refused to allow it to be summoned except on condition that his own legates should preside over it. (16) It proved, Venerable Brethren, to be one of the greatest events in the history of the Church, renowned alike for its solemn definition of the doctrine of the two natures in God's Incarnate Word, and its recognition of the magisterial primacy of the Roman Pontiff. We need not, however, enter into any more detailed discussion of it here, for Our predecessor Pius XII has already dealt with it in an important Encyclical addressed to the entire Catholic world on the fifteenth centenary of its convocation. (17)\n\nThe Twenty-Eighth Canon\n\n19. St. Leo's delay in ratifying the acts of this council is further proof of his genuine concern for the Church's unity and peace. We cannot attribute this delay to any remissness on his part, or to any cause of a doctrinal character. Obviously his intention—as he himself explains—was to thwart the twenty-eighth canon, which voiced the agreement of the Fathers of the council to the primacy of the See of Constantinople over all the churches of the East.\n\n20. Whether or not this canon was inserted in defiance of the protests of the papal legates, or to win the favor of the Byzantine Emperor, is not clear. To St. Leo, it appeared to undermine the prerogatives of other more ancient and more illustrious churches, prerogatives which had been recognized by the Fathers of the Council of Nicea. He also saw it as detracting somewhat from the authority of the Apostolic See itself. His misgivings were occasioned not so much by the wording of the twenty-eighth canon as by the policies of those who framed it.\n\n21. Two letters illustrate this point: one sent by the bishops of the council, (18) and the other written by Leo himself in refutation of their arguments and sent to the Emperor Marcian. This letter contains the following admonition:—\n\n22. \"Things secular stand on a different basis from things divine, and there can be no sure building save on that rock which the Lord has set as the foundation (Matt. 16, 18). He who covets what is not his due, loses what is rightfully his.\" (19)\n\n23. The sad history of the schism that was later to separate so many illustrious Eastern churches from the church of Rome bears striking testimony to the accuracy of St. Leo's prophetic vision, here expressed, and to his presentiment of the future disruption of Christian unity.\n\nToward Full Catholic Unity\n\n24. To complete this account We would mention in passing two further instances of St. Leo's unfailing solicitude for the defense of the Catholic Church's unity: his intervention in the dispute concerning the date of Easter, and his great efforts to create an atmosphere of mutual respect, trust and cordiality in the Holy See's public relations with Christian princes. To see the Church at peace was the dearest desire of his heart. He frequently prevailed upon these princes to join forces with the bishops and lend them the support of their counsels \"for the concord of Catholic unity,\" (20) so as to win from Almighty God \"a priestly palm, besides a kingly crown.\" (21)\n\nDOCTOR OF THE CHURCH\n\n25. Besides being a watchful shepherd of Christ's flock and a stout-hearted defender of the true faith, St. Leo is honored also as a Doctor of the Church, one, that is, who excelled in expounding and sponsoring those divine truths which every Roman Pontiff safeguards and proclaims.\n\nPope Benedict's Eulogy\n\n26. In support of this We quote that magnificent eulogy of St. Leo written by Pope Benedict XIV in his Apostolic Constitution Militantis Ecclesiae, October 12th 1754, when he made him a Doctor of the Church:—\n\n27. \"It was due to his excelling virtue, his teaching, and his most vigilant zeal as shepherd of his people, that he won from our forefathers the title Great. In expounding the deeper mysteries of our faith and vindicating it against the errors that assail it, in imparting disciplinary rules and moral precepts, the excellence of his teaching is so radiant with the majestic richness of priestly eloquence and has so won the admiration of the world and the enthusiasm alike of Councils, Fathers and writers of the Church, that the fame and reputation of this wisest of popes can hardly be rivalled by any other of the Church's holy doctors.\" (22)\n\nThe Sermons\n\n28. It is through his many extant Sermons and Epistles that he principally lays claim to the title of Doctor. The Sermons cover a great variety of subjects, nearly all of which have some connection with the liturgical cycle. In all these writings he is not just the exegete elucidating a Book of Sacred Scripture, not just the theologian at pains to investigate some divinely revealed truth. He is the saintly exponent of the Christian mysteries. He explains them with clarity and with a wealth of detail, in accordance with the faith of the councils, the Fathers, and the popes who preceded him.\n\n29. His style is simple, majestic, lofty, persuasive, a model of classic eloquence. But in declaring the truth he never sacrificed precision to mere rhetoric. He did not speak or write to be admired, but to enlighten the minds of his hearers, and to awaken in them the desire to live lives in conformity with the truths they professed.\n\nThe Epistles\n\n30. The Epistles are the letters he wrote as Sovereign Pontiff to the princes, priests, deacons and religious of the universal Church. They display his exceptional qualities of leadership. They show him as a man of keen intellect, yet full of practical good sense; a man of character who kept to his decisions, yet a father most ready to forgive; on fire with charity which St. Paul indicated to all Christians as \"a more excellent way.\" (23)\n\n31. For that blend of justice and mercy, of strength and gentleness, which we observe in his character is surely attributable to that same charity which Jesus Christ demanded of Peter when He made him a shepherd to feed His lambs and His sheep. (24)\n\n32. In very truth St. Leo's life-long endeavor was to appear before the world in the character of Christ, the Good Shepherd. In evidence of this, We may quote the following passage from the Epistles:—\n\n33. \"We are encompassed by both the gentleness of mercy and the strictness of justice. And because 'all the ways of the Lord are mercy and truth' (Ps. 24:10), We are forced according to Our loyalty to the Apostolic See so to moderate Our opinions as to weigh men's misdeeds in the balance (for, of course, they are not all of one measure), and to reckon some as to a certain degree pardonable, but others as altogether reprehensible.\" (25)\n\nDevotion to Truth, Harmony, Peace\n\n34. All in all, these Epistles and Sermons are an eloquent testimony to St. Leo's passionate devotion, in thought and feeling, word and action, to the welfare of the Catholic Church and the cause of truth, harmony and peace.\n\nTHE SECOND VATICAN COUNCIL AND UNITY\n\n35. Venerable Brethren, the time is drawing near for the Second General Council of the Vatican. Surrounding the Roman Pontiff and in close communion with him, you, the Bishops, will present to the world a wonderful spectacle of Catholic unity. Meanwhile We, for Our part, will seek to give instruction and comfort by briefly recalling to mind St. Leo's high ideals regarding the Church's unity. Our intention in so doing is indeed to honor the memory of a most wise Pope, but at the same time to give the faithful profitable food for thought on the eve of this great event.\n\nChurch Unity in the Thought of Leo\n\n36. First, St. Leo teaches that the Church must be one because Jesus Christ, her Bridegroom, is one. \"For the Church is that virgin, the spouse of one husband, Christ, who does not allow herself to be corrupted by any error. Thus throughout the whole world we are to have one entire and pure communion.\" (26)\n\n37. In St. Leo's view, this remarkable unity of the Church has its well-spring in the birth of God's Incarnate Word. \"For Christ's birth is the source of life for Christian people; the birthday of the Head is the birthday of the Body. Although every individual is called in his own turn, and all the Church's sons are separated from one another by intervals of time, yet the entire body of the faithful, born in the baptismal font, is born with Christ in His nativity, just as all are crucified with Him in His passion, raised again in His resurrection, and set at the Father's right hand in His ascension.\" (27)\n\n38. It was Mary who participated most intimately in this secret birth \"of the body, the Church,\" (28) because the Holy Spirit gave fruitfulness to her virginity. St. Leo praises Mary as \"the Lord's virgin, handmaid and mother,\" (29) \"she who gave God birth\" [Dei genitrix], (30) sea virgin for ever.\" (31)\n\n39. Furthermore, the sacrament of Baptism—as St. Leo rightly claims—makes those who are washed in the sacred font not only members of Christ, but also sharers in His kingship and His priesthood. \"All those who are reborn in Christ, the sign of the cross makes kings; the Holy Spirit's anointing consecrates them priests.\" (32) Confirmation, called by St. Leo \"sanctification by chrism,\" (33) strengthens their assimilation to Jesus Christ, the Head of His body, the Church, and the sacrament of the Eucharist perfects this union. \"For,\" as St. Leo says, \"the reception of Christ's Body and Blood does nothing less than transform us into that which we consume, and henceforth we bear in soul and body Him in whose fellowship we died, were buried, and are risen again.\" (34)\n\n40. But mark this well: unless the faithful remain bound together by the same ties of virtue, worship and sacrament, and all hold fast to the same belief, they cannot be perfectly united with the Divine Redeemer, the universal Head, so as to form with Him one visible and living body. \"A whole faith,\" says St. Leo, \"a true faith, is a mighty bulwark. No one can add anything to it, no one can take anything away from it; for unless it is one, it is no faith at all.\" (35)\n\n41. To preserve this unity of faith, all teachers of divine truths—all bishops, that is—must necessarily speak with one mind and one voice, in communion with the Roman Pontiff. \"It is the union of members in the body as a whole which makes all alike healthy, all alike beautiful, and this union of the whole body requires unanimity. It calls especially for harmony among the priests. They have a common dignity, yet they have not uniform rank, for there was a distinction of power even among the blessed apostles, notwithstanding the similarity of their honorable state, and while the election of them all was equal, yet it was given to one to take the lead over the rest.\" (36)\n\nThe Bishop of Rome, Center of Visible Unity\n\n42. St. Leo, therefore, maintained that the Bishop of Rome, as Peter's successor and Christ's Vicar on earth, is the focal center of the entire visible unity of the Catholic Church. And St. Leo's opinion is clearly supported by the evidence of the Gospels and by ancient Catholic tradition, as these words show: \"Out of the whole world one man is chosen, Peter. He is set before all the elect of every nation, before all the apostles and all the Fathers of the Church; so that although there are among God's people many priests and many pastors, Peter governs by personal commission all whom Christ rules by His supreme authority. Great and wonderful, beloved, is the share in its own power which the Divine Condescension assigned to this man. And if it desired other princes to share anything in common with him, never except through him did it accord what it did not deny to others.\" (37)\n\n43. And since St. Leo regarded this indissoluble bond between Peter's divinely-given authority and that of the other apostles as fundamental to Catholic unity, he was never tired of insisting that \"this authority [to bind and to loose] was also passed on to the other apostles, and what was established by this decree found its way to all the princes of the Church. But there was good reason for committing what was intended for all to the care of one in particular. And so it was entrusted to Peter individually because the figure of Peter was to be put ahead of all those in charge of the Church.\" (38)\n\nThe Magisterial Prerogative of St. Peter and His Successors\n\n44. There is, moreover, another essential safeguard of the Church's visible unity which did not escape that notice of this saintly Pope: that supreme authority to teach infallibly, which Christ gave personally to Peter, the prince of the apostles, and to his successors. Leo's words are quite unequivocal: \"The Lord takes special care of Peter; He prays especially for Peter's faith, for the state of the rest will be more secure if the mind of their chief be not overthrown. Hence the strength of all the rest is made stronger in Peter, and the assistance of divine grace is so ordained that the stability which through Christ is given to Peter, should through Peter be transmitted to the other apostles.\" (39)\n\n45. Applied to St. Peter this pronouncement is clear and emphatic enough; yet unhesitatingly St. Leo claims the same prerogative for himself. Not that he wanted worldly honor, but he had no doubt whatever that he was just as much Christ's vicar as was the Prince of the Apostles. Consider, for example, this passage from his Sermons:—\n\n46. \"Mindful, then of Our God-given responsibility, We find no reason for pride in solemnly celebrating the anniversary of Our priesthood, for we acknowledge with all sincerity and truth that it is Christ who does the work of Our ministry in all that We do rightly. We do not glory in Ourselves, for without Him We can do nothing. We glory in Him who is all Our power.\" (40)\n\n47. By that he did not mean that St. Peter had no further influence on the government of Christ's Church. While he trusted in the continued activity of the Church's Divine Founder, he trusted too in the protection of the Apostle Peter whose heir and successor he claimed to be, and whose office of authority \"he in his turn discharged.\" (41) He attributed the success of his universal ministry more to the merits of the Apostle than to his own industry. Many passages from his writings might be quoted in support of this statement. We chose the following:—\n\n48. \"And so if anything is rightly done and rightly decreed by Us, if anything is won from the mercy of God by Our daily supplications, it is due to his [Peter's] works and merits, whose power lives and whose authority prevails in his See.\" (42)\n\n49. Nor must we think that St. Leo was preaching a doctrine that had never before been taught. For, that his supreme office as universal pastor came from Christ Himself was also the teaching of his predecessors St. Innocent 143 and St. Boniface I, (44) and was in full accord with those passages of the Gospels which he so often expounded (Matt. 16:17-18; Luke 22::31-32: John 21:15-17). He frequently referred to \"the care which, principally by divine mandate, We must have for all the churches.\" (45)\n\nThe Spiritual Greatness of Rome\n\n50. Small wonder then that St. Leo habitually combines the praises of Rome with those of the Prince of the Apostles. He begins one of his Sermons on the Apostles Peter and Paul by apostrophizing the City in these words:—\n\n51. \"It was through these men, O Rome, that the light of Christ's gospel shone upon you... It was they who promoted you to such glory, making you a holy nation, a chosen people, a priestly and royal state, the capital of the world through Peter's holy See. By the worship of God you gained a wider empire than you did by earthly government. For although your boundaries were extended by your many victories and you stretched your rule over land and ocean, yet your labors in war gained you less subjects than have been won for you by the peace of Christ.\" (46)\n\n52. Recalling St. Paul's magnificent testimony to the faith of the first Christians in Rome, this great Pope bids the Romans preserve the faith whole and entire and without flaw. These are the words of fatherly encouragement he uses:—\n\n53. \"You, therefore, beloved of God and honored by apostolic approval—for it is to you that the teacher of the Gentiles, the blessed Apostle Paul, says: 'Your faith is spoken of in the whole world' (Rom. 1:8)—preserve in yourselves that which you know to have been the cause of this great preacher's good opinion of you. Let not a man of you make himself undeserving of this praise, or allow so much as a taint of Eutyches' impious doctrine to infect a people that has remained for so long untouched by heresy, taught by the Holy Spirit.\" (47)\n\nThe Vast Influence of St. Leo's Work\n\n54. St. Leo's heroic efforts to safeguard the authority of the Church of Rome were not in vain. It was principally due to his personal prestige that \"the citadel of the apostolic rock\" was extolled and venerated not only by the Western bishops who took part in the councils held at Rome, but by more than five hundred Eastern bishops assembled at Chalcedon,(48) and even by the Byzantine emperors.(49)\n\n55. We might also quote that magnificent tribute paid by Theodoret, Bishop of Cyrus, to the Roman Bishop and his privileged flock. Writing in 449, before the famous Council of Chalcedon, Theodoret says:—\n\n56. \"It is fitting that you should in all things have the pre-eminence, in view of the many peculiar privileges possessed by your See. Other cities are distinguished for their size or beauty or population . . . but your city has the greatest abundance of good things from the Giver of all good. k is of all cities the greatest and most famous, the mistress of the world and teeming with population... It has, too, the tombs of our common fathers and teachers of the Truth, Peter and Paul, to illumine the souls of the faithful. These two saintly men did indeed have their rising in the East, but they shed their light in all directions, and voluntarily underwent the sunset of life in the West, from whence now they illumine the whole world. It is they who have made your See so glorious. This is the foremost of all your goods. Their See is still blessed by the light of God's presence, for He has placed Your Holiness in it to shed abroad the rays of the one true Faith.\"(50)\n\n57. Nor did these great honors paid to Leo by the official representatives of the Eastern Churches terminate with his death. The Byzantine liturgy keeps the 18th of February as his feast day, and most truly proclaims him as \"leader of orthodoxy, teacher renowned for his holiness and majesty, star of the world, glory and light of Christians, lyre of the Holy Spirit.\" (51)\n\n58. The Gelasian Menology reechoes these praises: \"As bishop of great Rome, this father of ours, Leo, whom we admire for his self-mastery and purity and his many other virtues, gained by these virtues many notable achievements, but his most brilliant achievements are those which concern the true Faith.\" (57)\n\nA CALL TO UNITY\n\n59. Our purpose, Venerable Brethren, in focusing attention on these facts has been to establish beyond doubt that in ancient times East and West alike were united in the generosity of their tribute to the holiness of St. Leo the Great. Would that it were so today; that those who are separated from the Church of Rome yet still have the welfare of the Church at heart, might bear witness once more to that ancient, universal esteem for St. Leo.\n\n60. For if only they will settle their differences—those lamentable differences concerning the teaching and pastoral activity of this great Pope—then the Faith in which they believe will shine forth with renewed splendor; namely, that \"there is one God, and one mediator of God and men, the man Christ Jesus.\" (53)\n\nUniversality of Christ's Command\n\n61. We are St. Leo's successor in Peter's See of Rome. We share in Peter's See of Rome. We share his firm belief in the divine origin of that command which Jesus Christ gave to the apostles and their successors to preach the gospel and bring eternal salvation to the whole world. We cherish, therefore, St. Leo's desire to see all men enter the way of truth, charity and peace.\n\nThe Council\n\n62. It is to render the Church better able to fulfill this high mission of hers that We have resolved to summon the Second General Council of the Vatican. We are fully confident that this solemn assembly of the Catholic Hierarchy will not only reinforce that unity in faith, worship and discipline which is a distinguishing mark of Christ's true Church, (54) but will also attract the gaze of the great majority of Christians of every denomination, and induce them to gather around \"the great Pastor of the sheep\" (55) who entrusted His flock to the unfailing guardianship of Peter and his successors. (56)\n\nSt. Irenaeus\n\n63. Our fervent appeal for unity is intended, therefore, to be the echo of that which was made many times by St. Leo in the fifth century. We wish, too, to make Our own those words which St. Irenaeus addressed to the faithful of all the churches, when God's Providence called him from Asia to rule the See of Lyons and confer on it the fame of his martyrdom. Recognizing that the Bishops of Rome were heirs to that power which had been handed down in uninterrupted succession from the two Princes of the Apostles,(57) he went on to address the following appeal to all Christians:—\n\n64. \"For with this church, by reason of its pre-eminent superiority, all the churches—that is, all Christians everywhere—must be united; and it is through communion with it that all these faithful (or those who preside over the churches) have preserved the apostolic tradition.\" (58)\n\nThat All May Be One\n\n65. But out greatest desire is that this Our call to unity shall re-echo the Saviour's prayer to His Father at the Last Supper: \"That they all may be one, as thou, Father, in men, and I in thee; that they also may be one in Us.\" (59)\n\n66. Are we to say that this prayer went unheeded by the heavenly Father, who yet accepted the sacrifice of Christ's blood on the Cross? Did not Christ say that His Father never failed to hear Him? (60) He prayed for the Church; He sacrificed Himself on the Cross for it, and promised it His unfailing presence. Assuredly, then, we must believe that this Church has always been, and still is, one, holy, catholic and apostolic; for thus was it founded.\n\nSome Hopeful Signs\n\n67. Unfortunately, however, the sort of unity whereby all believers in Christ profess the same faith, practise the same worship and obey the same supreme authority, is no more evident among the Christians of today than it was in bygone ages. We do, however, see more and more men of good will in various parts of the world earnestly striving to bring about this visible unity among Christians, a unity which truly accords with the Divine Saviour's intentions, commands and desires; and this to Us is a source of joyous consolation and ineffable hope. This desire for unity, We know, is fostered in them by the Holy Spirit, and it can only be realized in the way in which Jesus Christ has prophesied it: \"There will be one fold and one shepherd.\" (61)\n\nDay of Peace and Reconciliation\n\n68. We therefore beg and implore Christ Our Mediator and Advocate with the Father (62) to give all Christians the grace to recognize those marks by which His true Church is distinguished from all others, and to become its devoted sons. May God in His infinite kindness hasten the dawn of that long-awaited day of joyful, universal reconciliation. Then will all Christ's redeemed, united in a single family, join in praising the divine Mercy, singing in joyous harmony those words of the psalmist of old: \"Behold, how good and how pleasant it is for brethren to dwell together in unity\". (63)\n\n69. That day of peace and reconciliation between sons of the same heavenly Father and coheirs of the same eternal happiness, will indeed be a day of triumph for the Mystical Body of Jesus Christ.\n\nCONCLUSION\n\n70. Venerable Brethren, the fifteenth centenary of the death of St. Leo the Great finds the Catholic Church in much the same plight as she was at the turn of the fifth century. The same waves of bitter hostility break upon her. How many violent storms does she not enter in these days of ours—storms which trouble Our fatherly heart, even though our Divine Redeemer clearly forewarned us of them!\n\n71. On every side We see \"the faith of the gospel\" (64) imperilled. In some quarters an attempt is being made—usually to no avail—to induce bishops, priests and faithful to withdraw their allegiance from this See of Rome, the stronghold of Catholic unity.\n\nLeo's Patronage Invoked\n\n72. To rid the Church of these dangers We confidently invoke the patronage of that most vigilant of Popes who labored and wrote and suffered so much for the cause of Catholic unity.\n\n73. To those of you who suffer patiently in the cause of truth and justice, We speak the consoling words which St. Leo once addressed to the clergy, public officials and people of Constantinople: \"Be steadfast, therefore, in the spirit of Catholic truth, and receive apostolic exhortation through Our ministry. 'For unto you it is given for Christ, not only to believe in him, but also to suffer for him' (Phil. 1:29).\" (65)\n\n74. We pray, too, for those of you who have the security and stability of Catholic unity. Unworthy as We are, We are nonetheless the Divine Redeemer's Vicar, and Our prayer for you is the same as that which Christ prayed to the heavenly Father for His own beloved disciples and for those who would believe in Him: \"Holy Father... I pray... that they may be made perfect in one.\" (66)\n\nCharity, the Bond\n\n75. That perfection and consummation of unity which We most earnestly beg God to grant to all the Church's sons, can be achieved only through charity. For charity is \"the bond of perfection.\" (67) It is charity alone that makes it possible for us to love God above all else, and makes us ready and glad to do all the good we can to others in a spirit of generosity. It is charity alone which makes \"the temple of the living God\", (68) the holy Church, and all her sons throughout the world, radiant with supernatural beauty.\n\nPerfect in the Whole, Perfect in the Individual\n\n76. These sons of the Church, therefore, We counsel once more in the words of St. Leo: \"The faithful, wholly and singly, are God's temple; and just as His temple is perfect in the whole, so must it be perfect in the individual. For although all the members are not equally beautiful, nor can there be parity of merits in so great a variety of parts, nevertheless the bond of charity makes them all alike sharers in the beauty of the whole. For they are all united in the fellowship of holy love, and though they do not all make use of the same gifts of grace, they nevertheless rejoice with one another in the good things which are theirs. Nor can the object of their love be anything which bears no relation to themselves, for in the very fact of rejoicing in another's progress they are enriched by their own growth.\" (69)\n\nAround a Single Standard\n\n77. We cannot end this Encyclical, Venerable Brethren, without referring once more to Our own and St. Leo's most ardent longing: to see the whole company of the redeemed in Jesus Christ's precious blood reunited around the single standard of the militant Church. Then let the battle commence in earnest, as we strive with might and main to resist the adversary's assaults who in so many parts of the world is threatening to annihilate our Christian faith.\n\n78. \"Then are God's people strongest,\" said St. Leo, \"when the hearts of all the faithful unite in one common act of holy obedience; when in the camp of the Christian army the same preparation is made on all sides for the fight and for defence,\" (70)\n\n79. For in the Church of Christ, if love is queen, no prince of darkness can prevail. \"The devil's works are then most effectually destroyed when men's hearts are reunited in the love of God and the love of one another.\" (71)\n\n80. In furtherance of this expectation, Venerable Brethren, We lovingly impart to each and every one of you, and to the flocks committed to your watchful care, that earnest of the blessings of heaven, Our Apostolic Benediction.\n\nGiven at Rome, at St. Peter's, on the eleventh day of November in the year 1961, the fourth of Our Pontificate.\n\nJOHN XXIII\n\nLATIN TEXT: Acta Apostolicae Sedis, 53 (1961), 785-803.\n\nENGLISH TRANSLATION: The Pope Speaks, 8 (July, 1962), 7-22.\n\nREFERENCES:\n\n(1) Wisd. 8:1.\n\n(2) Sermon, 12 Oct., 1952, in AAS 44 (1952) 831.\n\n(3) Prov. 4:18.\n\n(4) Cf. Ed. Duchesne, I, 238.\n\n(5) Cf. Ep. 31, 4, Migne, PL 54. 794.\n\n(6) Migne, PL 59. 9-272.\n\n(7) De Incarn. Domini, contra Nestorium, lib. VII, prol. PL 50. 9.\n\n(8) Migne, PL 55. 21-156.\n\n(9) Cf. Ibid. 54. 757.\n\n(10) Ibid. col. 759.\n\n(11) Ep. 29 to the Emperor Theodosius, PL 54. 783.\n\n(12) Cf. Ep. 28, PL 54. 756.\n\n(13) Cf. Ep. 95. 2, to the Empress Pulcheria, PL 54. 943.\n\n(14) Cf. ibid.\n\n(15) Cf. ibid.\n\n(16) Cf. Ep. 89. 2, to the Emperor Marcian, PL 54.931; Ep. 103 to the Gallic Bishops, PL 54. 988-991.\n\n(17) Encycl. letter Sempiternus Rex, 8th Sept. 1951, AAS 43 (1951) 625-644.\n\n(18) Cf. C. Kirch, Enchir. fontium hist. eccl. antiquae, Freiburg in Br., edn. 4, 1923, n. 943.\n\n(19) Ep. 104. 3 to the Emperor Marcian, PL 54. 995; cf. Ep. 106, to Antolius, bishop of Constantinople, PL 54. 995.\n\n(20) Ep. 114. 3 to the Emperor Marcian, PL 54. 1022.\n\n(21) Ibid.\n\n(22) Benedict XIV. Pont. Max. Opera omnia, vol. 18, Bullarium, tom. III, part II, Prati 1847, p. 205.\n\n(23) 1 Cor. 12:31.\n\n(24) Cf. John 21:15-17.\n\n(25) Ep. 12. 5 to the African Bishops, PL 54. 652.\n\n(26) Ep. 80. 1 to Anatolius, Bishop of Constantinople, PL 54. 913.\n\n(27) Sermon 26. 2 on the Feast of the Nativity, PL 54. 213.\n\n(28) Col. 1:18.\n\n(29) Cf. Ep. 165. 2 to the Emperor Leo, PL 54. 1157.\n\n(30) Cf. ibid.\n\n(31) Cf. Serm. 22. 2. on the Feast of the Nativity, PL 54. 195.\n\n(32) Serm. 4. 1, on the Feast of the Nativity, PL 54. 149; cf. Serm. 64. 6 on the Passion, PL 54. 357; Ep. 69. 4, PL 54.870.\n\n(33) Serm. 66. 2 on the Passion, PL 54. 365-366.\n\n(34) Serm. 64. 7 on the Passion, PL 54. 357.\n\n(35) Serm. 24. 6 on the Feast of the Nativity, PL 54.207.\n\n(36) Ep. 14. 11 to Anastasius, bishop of Thessalonica, PL 54. 676.\n\n(37) Serm. 4. 2 on the Anniversary of his Elevation, PL 54. 149-150.\n\n(38) Ibid. col. 151; cf. Serm. 83. 2 on the Feast of the Apostle Peter, PL 54. 430.\n\n(39) Serm. 4. 3, PL 54. 151-152; cf. Serm. 83. 2, PL 54. 451.\n\n(40) Serm. 5. 4 on the Anniversary of his Ordination, PL 54. 154.\n\n(41) Cf. Serm. 3. 4 on the Anniversary of his Elevation, PL 54. 147.\n\n(42) Serm. 3. 3 on the Anniversary of his Elevation, PL 54. 146; cf. Serm. 83. 3 on the Feast of the Apostle Peter, PL 54.432.\n\n(43) Ep. 30 ad Concil. Milev., PL 20. 590.\n\n(44) Ep. 13 to Rufus, bishop of Thessaly, 11 Mar., 422, in C. Silva-Tarouca S. 1. Espistolarum Romanorum Pontificum collect. Thessal., Rome 1937, p. 27.\n\n(45) Ep. 14.1 to Anastasius, bishop of Thessalonica, PL 54. 668.\n\n(46) Serm. 82. 1 on the Feast of the Apostles Peter and Paul, PL 54. 422-423.\n\n(47) Serm. 86. 3 against the heresy of Eutyches, PL 54. 468.\n\n(48) Mansi, Concil. ampliss, collect. VI, p. 913.\n\n(49) Ep. 100. 3 from the Emperor Marcian, PL 54. 972; Ep. 77. 1 from the Empress Plucheria. PL 54. 907.\n\n(50) Ep. 52. 1 from Theodoret, Bishop of Cyrus, PL 54. 847.\n\n(51) Menaia tou holou eniautou III, Rome 1896, p. 612.\n\n(52) Migne PG 117. 319.\n\n(53) 1 Tim. 2:5.\n\n(54) Cf. conc. Vat. I, Sess. III, cap. 3 de fide.\n\n(55) Heb. 13:20.\n\n(56) Cf. John 21:15-17.\n\n(57) Adv. Haer. 1. III, c. 2, n. 2, PG 7.848.\n\n(58) Ibid.\n\n(59) John 17:21.\n\n(60) Cf. John 11:42.\n\n(61) Ibid. 10:16.\n\n(62) Cf. 1 Tim. 2:5; 1 John 2:1.\n\n(63) Ps. 132:1.\n\n(64) Cf. Phil. 1:27.\n\n(65) Ep. 50. 2 to the people of Constantinople, PL 54. 843.\n\n(66) John 17:11, 20, 23.\n\n(67) Col. 3:14.\n\n(68) Cf. 2 Cor. 6:16.\n\n(69) Serm. 48. 1, on Lent, PL 54. 298-9.\n\n(70) Ep. 88.2, PL 54. 441-442.\n\n(71) Ep. 95. 2 to the Empress Pulcheria, PL 54. 943.\n\nCopyright © Dicastery for Communication\n\nThe Holy See\n\nThe Holy See","witnesses":[{"sourceUrl":"https://www.vatican.va/content/john-xxiii/en/encyclicals/documents/hf_j-xxiii_enc_11111961_aeterna-dei.html","sha256":"16305b21f684fb9d5f6e70dfa20d587377f711680022e241c6b78e65394c23ce","localUrl":"assets/docs/magisterium/source-corpus/aeterna-dei-6e03bd0b2c/en.html","textUrl":"assets/docs/magisterium/source-corpus/aeterna-dei-6e03bd0b2c/en.txt"}]},"es":{"code":"es","label":"Español","contentFormat":"plain-text","text":"Aeterna Dei Sapientia (11 de noviembre de 1961)\n\nLa Santa Sede\n\nespañol\n\nFrançais\n\nEnglish\n\nItaliano\n\nPortuguês\n\nEspañol\n\nDeutsch\n\nPolski\n\nالعربيّة\n\n中文\n\nLatine\n\n×\n\nLa Santa Sede\n\nMagisterium\n\nCalendario\n\nCelebraciones Litúrgicas\n\nBilletes Audiencias y Celebraciones papales\n\nSumos Pontífices\n\nColegio Cardenalicio\n\nCuria Romana y otras organizaciones\n\nSínodo\n\nOficina de Prensa\n\nVatican News\n\nL'Osservatore Romano\n\nJuan XXIII\n\nEncíclicas\n\nA\n\nA\n\nA\n\nGeneración de PDF en curso.....\n\nEN\n\n- ES\n\n- IT\n\n- LA\n\n- PT\n\nCARTA ENCÍCLICA\n\nAETERNA DEI SAPIENTIA*\n\nDEL SUMO PONTÍFICE\n\nJUAN XXIII\n\nA LOS VENERABLES HERMANOS\n\nPATRIARCAS, PRIMADOS,\n\nARZOBISPOS, OBISPOS\n\nY DEMÁS ORDINARIOS DEL LUGAR,\n\nEN PAZ Y COMUNIÓN\n\nCON LA SEDE APOSTÓLICA\n\nSOBRE SAN LEÓN I MAGNO\n\nPONTÍFICE MÁXIMO Y DOCTOR\n\nDE LA IGLESIA, AL CUMPLIRSE\n\nEL XV CENTENARIO DE SU MUERTE\n\nVenerables hermanos:\n\nSalud y bendición apostólica.\n\nLa eterna sabiduría de Dios, que «se extiende, con poderío, de una punta a la otra del mundo, y que con bondad gobierna todo el universo»[1], parece haber impreso con singular esplendor su imagen en el alma de San León I, Sumo Pontífice. Pues «grandísimo entre los grandes» [2], como justamente lo llamó nuestro predecesor Pío XII, de venerada memoria, apareció dotado en manera extraordinaria de intrépida fortaleza y paternal bondad. Por este motivo Nos, llamados por la Divina Providencia a sentarnos en la Cátedra de Pedro, que San León Magno tanto ilustró con la prudencia en el gobierno, con la riqueza de doctrina, con su magnanimidad y con su inagotable caridad, sentimos el deber, venerables hermanos, con ocasión del decimoquinto centenario de su venturoso tránsito, de recordar sus virtudes y méritos inmortales, seguros, como estamos, de que esto contribuirá notablemente al provecho general de las almas y a la exaltación de la religión católica. Pues la grandeza de este Pontífice no se debe únicamente al gesto de intrépido coraje, con que él, inerme, revestido solamente con la majestad del Sumo Sacerdote, hizo frente en el 452 al feroz Atila, rey de los hunos, junto al río Mincio, y lo convenció para que se retirara más allá del Danubio. Fue indudablemente un gesto noble, digno de la misión pacificadora del Pontificado Romano; pero en realidad no representa más que un episodio y una prueba de una vida enteramente dedicada al bien religioso y social no solamente de Roma y de Italia, sino de la Iglesia universal.\n\nS. León Magno, Pontífice, Pastor y Doctor de la Iglesia Universal\n\nA su vida y a su laboriosidad se pueden bien aplicar las palabras de la Sagrada Escritura: «La vida del justo es como la luz del alba que va creciendo hasta el mediodía» [3], con sólo considerar tres aspectos distintivos y característicos de su personalidad: fiel servidor de la Sede Apostólica, Vicario de Cristo en la tierra, Doctor de la Iglesia Universal.\n\nFiel servidor de la Sede Apostólica\n\n«León, toscano de nacimiento, hijo de Quinzianno», como nos informa el Liber Pontificalis [4], nace hacia el final del siglo IV. Pero habiendo vivido en Roma desde su primera juventud, justamente puede llamar a Roma su patria [5], donde todavía joven fue adscrito al clero romano, llegando hasta el grado de diácono. En el espacio que va desde el 430 al 439 ejerció un influjo considerable en los negocios eclesiásticos, prestando sus servicios al Pontífice Sixto III. Tuvo relaciones amistosas con San Próspero de Aquitania y con Casiano, fundador de la célebre abadía de San Víctor en Marsella; de éste, autor de la obra contra los nestorianos De incarnatione Domini [6], León recibió un elogio verdaderamente singular tratándose de un simple diácono: «Honor de la Iglesia y del Sagrado Ministerio» [7]. Mientras se encontraba en Francia, enviado por el Papa a instancias de la corte de Rávena, para solucionar el conflicto entre el patricio Aecio y el prefecto Albino, murió Sixto III. Fue entonces cuando la Iglesia de Roma pensó que no podía confiar a un hombre mejor el puesto de Vicario de Cristo, que al diácono León, que se había revelado tanto como seguro teólogo que como hábil diplomático. Recibió, pues, la consagración episcopal el 29 de septiembre del 440, y su pontificado fue uno de los más largos de la antigüedad cristiana, e indudablemente uno de los más gloriosos. Murió en noviembre del 461 y fue sepultado en el pórtico de la Basílica de San Pedro. El Papa San Sergio I mandó trasladar, en el 688, sus restos mortales junto a \"la roca de Pedro\"; después de la construcción de la nueva Basílica fueron colocados debajo del altar a él dedicado.\n\nY ahora, queriendo sencillamente indicar el carácter sobresaliente de su vida, no podemos dejar de proclamar que rara vez el triunfo de la Iglesia sobre sus enemigos espirituales fue tan glorioso como durante el pontificado de San León. Pues en el curso del siglo V brilla en el cielo de la cristiandad como una estrella resplandeciente. Tal afirmación en ningún sentido puede ser desmentida, especialmente si se considera el campo doctrinal de la fe católica; pues en él, su nombre se encuentra unido al de San Agustín de Hipona y al de San Cirilo de Alejandría, Efectivamente, si San Agustín reivindicó contra la herejía pelagiana la absoluta necesidad de la gracia para vivir santamente y conseguir la salvación eterna, si San Cirilo de Alejandría, contra las erróneas afirmaciones de Nestorio, propugnó la divinidad de Jesucristo y la divina maternidad de la Virgen María, San León, por su parte, heredero de la doctrina de estas dos insignes lumbreras de la Iglesia de Oriente y Occidente fue el primero de todos sus contemporáneos en afirmar estas fundamentales verdades de la fe católica. Como San Agustín es aclamado por la Iglesia como Doctor de la gracia, y San Cirilo Doctor de la encarnación, San León es celebrado por todos como el Doctor de la unidad de la Iglesia.\n\nPastor de la Iglesia Universal\n\nBasta, en efecto, tender una rápida mirada sobre su prodigiosa actividad de pastor y escritor, a través del largo período de su pontificado, para convencerse de que fue el portaestandarte y el defensor de la unidad de la Iglesia, tanto en el campo doctrinal como en el disciplinar. Si después pasamos al campo litúrgico, se advierte fácilmente que promovió la unidad del culto, componiendo, o al menos inspirando, algunas de las más devotas oraciones, que se contienen en el llamado Sacramentario Leoniano [8].\n\nTambién intervino con prontitud y autoridad en la controversia sobre la unidad o duplicidad de naturaleza en Jesucristo, obteniendo el triunfo de la verdadera doctrina relativa a la encarnación del Verbo de Dios: hecho éste que inmortalizó su nombre para la posteridad. Se recuerda con este motivo la famosa Carta a Flaviano, obispo de Constantinopla, en la cual San León, con admirable claridad y propiedad, expone la doctrina sobre el misterio de la encarnación del Hijo de Dios, según la enseñanza de los profetas, del Evangelio, de los escritos apostólicos y del símbolo de la fe [9]. De la cual parece oportuno recordar las siguientes expresiones dignas de ser esculpidas: «Permaneciendo, pues, íntegras las propiedades de una y otra naturaleza de la única persona, fue asumpta por la majestad divina la nimiedad humana, la debilidad por el poder, la mortalidad por la eternidad, y con el fin de satisfacer el débito de nuestra condición, la naturaleza inmutable se unió a una naturaleza pasible, de manera tal que, como justamente convenía para nuestra salvación, el único e insustituible mediador entre Dios y los hombres, Jesucristo hombre, pudiese, de esta forma, morir según una naturaleza, pero no según la otra. Por tanto, el Verbo, asumiendo la naturaleza íntegra y perfecta de verdadero hombre, nació verdadero Dios, completo en sus divinas propiedades y completo también en las nuestras» [10].\n\nPero no se limitó a esto. A la carta a Flaviano en la cual había extensamente expuesto «cuanto la Iglesia católica universalmente creía sobre el misterio de la encarnación del Señor» [11], San León añadió la condena del Concilio de Efeso en el 449. En él, acudiendo a la ilegalidad y a la violencia se pretendía hacer triunfar la errónea doctrina de Eutiques, el cual «muy desconsiderado y demasiado ignorante» [12] se obstinaba en no querer reconocer más que una sola naturaleza, la divina, en Jesucristo. Con derecho el Papa llamó a tal concilio «latrocinio» [13], puesto que, contraviniendo las claras disposiciones de la Sede Apostólica, había osado por todos los medios «atacar la fe católica» [14] y reforzar «la herejía del todo opuesta a la religión cristiana»[15].\n\nEl nombre de San León Magno está ligado, sobre todo, al célebre Concilio de Calcedonia del 451, cuya convocatoria, solicitada por el emperador Marciano, fue aceptada por el Pontífice solamente con la condición de que fuera presidido por sus legados [16]. Este Concilio, venerables hermanos, constituye una de las páginas más gloriosas de la historia de la Iglesia católica. Pero no nos parece necesario hacer un recuerdo detallado, ya que a esta grandiosa asamblea, durante la cual triunfaron con igual esplendor la verdadera fe en las dos naturalezas del Verbo encarnado y el Primado de Magisterio del Romano Pontífice, nuestro predecesor Pío XII dedicó una de sus más celebradas encíclicas, en el decimoquinto centenario de tan memorable suceso [17].\n\nNo aparece menos evidente la solicitud de San León por la unidad y la paz de la Iglesia, cuando retrasó su aprobación a las actas del Concilio. Este retraso no se debe a negligencia ni a una razón cualquiera de carácter doctrinal, sino —como después declaró él mismo— a que con ello pretendió oponerse al canon 28, en el cual los padres conciliares, a pesar de la protesta de los legados pontificios y con el evidente deseo de procurarse la benevolencia del emperador de Bizancio, habían reconocido a la Iglesia de Constantinopla el primado sobre todas las iglesias de Oriente. Esta disposición era para San León como una abierta afrenta contra los privilegios de otras Iglesias más antiguas y más ilustres, reconocidas también por los padres del Concilio de Nicea, y además constituía un perjuicio para el prestigio de la misma Sede Apostólica. Este peligro, más que en las palabras del canon 28, había sido entrevisto agudamente por San León en el espíritu que las había dictado, como resulta claramente de las dos cartas, una de las cuales fue dirigida a él por los obispos del Concilio [18], y otra dirigida por él al emperador. En esta última, rechazando la argumentación de los padres conciliares, de esta forma amonesta: «Es distinto el gobierno de las cosas del mundo al de las cosas de Dios; no hay estable estructura, fuera de la piedra, que el Señor ha colocado como fundamento (Mateo 16, 18). Perjudica sus propios derechos el que habla de lo que no le respecta»[19]. La dolorosa historia del cisma que separó de la Sede Apostólica a tantas Iglesias de Oriente, demuestra claramente —como se deduce de lo citado— el fundamento de los temores de San León con respecto a las futuras divisiones en el seno de la cristiandad.\n\nSería incompleta nuestra exposición sobre el celo pastoral de San León por la unidad de la Iglesia católica, si no recordásemos también, aunque rápidamente, su intervención en la cuestión relativa a la fecha de la Pascua, como su vigilante solicitud, para que las relaciones entre la Sede Apostólica y los príncipes cristianos estuvieran animadas por la recíproca estima, confianza y cordialidad. Siempre mirando por la paz de la Iglesia exhortó frecuentemente a los príncipes a cooperar con el episcopado «por la plena unidad católica» [20], mereciendo de Dios así, «además de la corona real, la palma del Sacerdocio» [21].\n\nLuminar de doctrina\n\nAdemás de pastor vigilante de la grey de Cristo y animoso defensor de la fe ortodoxa, San León es celebrado por los siglos como Doctor de la Iglesia, esto es, expositor y campeón excelente de la verdad divina, de la que todo Romano Pontífice es centinela e intérprete. Esto se confirmó con las palabras de nuestro inmortal predecesor Benedicto XIV, que en la constitución apostólica Militantis Ecclesiae, con la que proclama a San León Doctor de la Iglesia, le tributó este espléndido elogio: «Por su eminente virtud, por su sabiduría, por su celo intachable, mereció de los antiguos el apelativo de León Magno. La excelencia de su doctrina, lo mismo para ilustrar los más altos misterios de nuestra fe y defenderlos contra los errores, que para formular normas disciplinarias y morales, juntamente con la singular majestad y riqueza de su verbo sacerdotal, brilla y se distingue de tal manera, ensalzado también por las alabanzas de tantos hombres y por la exaltación entusiástica de los Concilios, de los Padres y de los escritores eclesiásticos, que Pontífice tan sabio no se queda atrás, en fama o en estima, de ninguno de los santos Doctores que han florecido en la Iglesia» [22].\n\nSu fama de Doctor se atribuye a las Homilías y a las Cartas, que la posteridad nos ha conservado en número no pequeño. El tema de las Homilías abarca diversos problemas, casi todos en conexión con el ciclo de la Sagrada Liturgia. En estos escritos se revela, no tanto como exégeta, dedicado a la exposición de un determinado libro inspirado, ni como teólogo, gustoso de profundas especulaciones en torno a la verdad divina, sino, sobre todo, como un expositor fiel, perspicuo y abundante de los misterios cristianos, siguiendo las interpretaciones transmitidas por los Concilios, los padres y, sobre todo, los Pontífices, sus antecesores. Su estilo es sencillo y grave, elevado y persuasivo, digno como ningún otro de ser tenido como modelo perfecto de clásica elocuencia. Sin embargo, no sacrifica a la elegancia de la dicción la exactitud de la expresión de la verdad; no habla o escribe para hacerse admirar, sino para iluminar las mentes e inflamar los corazones para conformar la vida práctica con la verdad profesada.\n\nEn las Cartas que ejercitando su oficio de Supremo Pastor dirigió a los obispos, príncipes, sacerdotes, diáconos y monjes de la Iglesia universal, San León manifiesta dotes excepcionales de hombre de gobierno, espíritu perspicaz y sumamente práctico, voluntad pronta a la acción, firmeza en las bien maduradas decisiones, corazón abierto a la comprensión paternal, culmen de la caridad que San Pablo aconseja a todos los cristianos como «el camino mejor» [23]. ¿Cómo no reconocer que tales sentimientos de justicia y misericordia, de fortaleza unida a la clemencia, nacían en su corazón justamente de la misma caridad que el Señor pedía a Pedro antes de confiarle la custodia de sus corderos y de sus ovejas? [24]. Procuró siempre hacer de sí mismo una copia fiel del Buen Pastor, Cristo Jesús, como se deduce del siguiente pasaje: «Tengamos, por un lado, mansedumbre y clemencia; por otro, rigor y justicia. Y puesto que todos los caminos del Señor son de misericordia y verdad (fidelidad) (Ps. 24,10), por la bondad que es propia de la Sede Apostólica estamos obligados a regular de tal manera nuestras decisiones que —bien ponderada la naturaleza de los delitos, cuya catalogación es diversa—, procuremos que unas sean para absolver y otras para extirpar» [25]. Tanto las Homilías, pues, como las Cartas constituyen un documento elocuentísimo del pensamiento y de los sentimientos, de las palabras y de las actividades de San León, siempre preocupado por asegurar el bien de la Iglesia, en la verdad, en la concordia y en la paz.\n\nEl XV centenario leoniano y el Concilio Vaticano II\n\nVenerables hermanos, en la inminencia del Concilio Vaticano II, en el cual los obispos, unidos en torno al Romano Pontífice y en íntima comunión con él, darán al mundo entero un más espléndido espectáculo de la unidad católica, conviene más que nunca recordar, aunque rápidamente, las elevadas ideas que San León tuvo de la unidad de la Iglesia. Este recuerdo será, al mismo tiempo, un homenaje a la memoria del sapientísimo Pontífice y, en la proximidad del gran acontecimiento, alimento espiritual para las almas de los fieles.\n\nLa unidad de la Iglesia en el pensamiento del Santo\n\nAnte todo, San León nos enseña que la Iglesia es una, porque uno es su Esposo, Jesucristo: «Tal es, en efecto, la Iglesia virgen, unida a un solo Esposo, Cristo, que no admite ningún error; por esto en todo el mundo nos gozamos de una sola casta e íntegra unión» [26]. El Santo defiende también que esta admirable unidad de la Iglesia comenzó con el nacimiento del Verbo encarnado, como aparece en estas expresiones: «Es, pues, la Natividad de Cristo la que determina el origen del pueblo cristiano, el nacimiento de la Cabeza es también el nacimiento del Cuerpo. Además, aunque cada uno de los llamados (a la fe) viva en su época, aunque todos los hijos de la Iglesia estén distribuidos a lo largo de todos los tiempos; sin embargo, el conjunto de los fieles, nacidos en la fuente bautismal, de la misma manera que fueron crucificados con Cristo en su pasión, resurgieron en su resurrección, están colocados a la diestra del Padre desde su ascensión, de esta misma manera fueron coengendrados en su nacimiento» [27]. En este misterioso nacimiento del «cuerpo de la Iglesia» [28] ha participado íntimamente María; gracias a su virginidad, fecundada por obra del Espíritu Santo. Por esto, San León ensalza a María como «Virgen, esclava y madre del Señor» [29], «Madre de Dios» [30] y «Virgen Perpetua» [31].\n\nAdemás, el sacramento del Bautismo, observa también San León, no solamente hace a todo cristiano miembro de Cristo, sino también partícipe de su realeza y de su sacerdocio espiritual: «Todos aquellos, pues, que han sido regenerados en Cristo, han sido hechos también reyes por el signo de la Cruz y consagrados sacerdotes por la unción del Espíritu Santo» [32]. El sacramento de la Confirmación, llamado «santificación del crisma» [33], corrobora tal asimilación a Cristo como cabeza, mientras en la Eucaristía ésta encuentra su complemento: «La participación de la sangre y el cuerpo de Cristo no hace otra cosa que transformarnos en lo que comemos; y llevamos en todo, en el cuerpo como en el alma, al mismo, con el cual hemos muerto, hemos sido sepultados y resucitado» [34].\n\nPero se advierte bien que para San León no puede haber perfecta unión de los fieles con Cristo cabeza y de los fieles entre sí, como miembros de un mismo organismo visible, si a los vínculos espirituales de las virtudes, del culto y de los sacramentos no se añade la profesión externa de la misma fe: «Gran sostén es la fe íntegra, la fe verdadera, a la cual nada puede ser añadido ni quitado por nadie, porque la fe, si no es única, no existe de hecho» [35]. Porque a la unidad de la fe le es indispensable la unión de los maestros de la verdad divina, esto es, la concordia de los obispos entre sí en comunión y sumisión al Romano Pontífice: \"La conexión de todo el cuerpo es lo que da origen a su salud y a su belleza; y esta misma conexión, si requiere la unanimidad, exige, sobre todo, la concordia de los sacerdotes. Estos tienen en común la dignidad sacerdotal, pero no el mismo grado de poder; porque también entre los Apóstoles hubo igualdad de honor, pero diferencia de poder, en cuanto que a todos fue común la gracia de la elección, pero a uno sólo le fue concedido el derecho de preeminencia sobre los demás\" [36].\n\nEl Obispo de Roma, centro de la unidad visible\n\nCentro, pues, y gozne de la unidad visible de toda la Iglesia católica es el Obispo de Roma, como sucesor de San Pedro y Vicario de Jesucristo. Las afirmaciones de San León no son otra cosa que el eco fiel de los testigos evangélicos y de la perenne tradición católica, como aparece en el pasaje siguiente: «En todo el mundo solamente Pedro fue elegido para ser el encargado de la evangelización de todas las gentes, entre todos los Apóstoles y entre todos los Padres de la Iglesia; de modo que, aunque en relación al pueblo de Dios seamos muchos los pastores y muchos los sacerdotes, todos, sin embargo, están gobernados propiamente por Pedro, como principalmente lo están por Cristo. De forma maravillosa y admirable, queridísimos, Dios se dignó hacer partícipe a este hombre de su poder; y si quiso que los demás tuvieran también alguna cosa de común con él, lo que concedió a los demás siempre lo concedió por medio suyo» [37]. Sobre esta verdad, que es fundamental para la unidad católica, la del vínculo divino, indisoluble entre el poder de Pedro y el de los Apóstoles, San León cree oportuno insistir: «Se extiende ciertamente también a los demás Apóstoles este poder de atar y desatar (Mat. 16, 19), y fue transmitido a todos los cabezas de la Iglesia; pero no en vano se recomienda a una sala persona lo que debe ser comunicado a los demás. Pues este poder se le confía a Pedro singularmente, justamente, porque la figura de Pedro está por encima de todos los que gobiernan la Iglesia» [38].\n\nPrerrogativas del magisterio de San Pedro y de sus sucesores\n\nPero el Santo Pontífice no olvida el otro vínculo esencial de la unidad visible de la Iglesia, el supremo e infalible magisterio, reservado personalmente a San Pedro y a sus sucesores por el Señor: «El Señor se preocupa particularmente de Pedro, y ora de manera especial por la fe de Pedro, como si la perseverancia de los demás estuviera plenamente garantizada, si el cabeza permanece invicto, En Pedro, por esto, se encuentra salvaguardada la fortaleza de todos y la concesión de la gracia divina sigue este orden: la fortaleza que por medio de Cristo es concedida a Pedro se confiere a los demás Apóstoles a través de Pedro» [39].\n\nLo que San León afirma con tanta claridad e insistencia de San Pedro lo asegura también de sí mismo, no por el estímulo de la ambición humana, sino por la íntima persuasión que tiene de ser, el Príncipe de los Apóstoles, el Vicario de Cristo mismo, como aparece en este pasaje de sus sermones: «No es para nosotros motivo de orgullo la solemnidad con que, llenos de agradecimiento a Dios por sus dones, celebramos el aniversario de nuestro sacerdocio; porque con toda sinceridad confesamos que todo el bien realizado por Nos en el desarrollo de nuestro ministerio es obra de Cristo, y no nuestra, que no podemos nada sin Él pero de Él Nos gloriamos, de quien proviene toda la eficacia de nuestro trabajo» [40]. Con esto San León, lejos de pensar que San Pedro sea extraño al gobierno de la Iglesia, desea, a su vez, asociar a la confianza en la perenne asistencia de su divino fundador, la confianza en la protección de San Pedro, de quien se profesa heredero y sucesor, y «de quien hace las veces» [41]. Por esto a los merecimientos del Apóstol, más que a los propios, atribuye los frutos de su universal ministerio. Lo cual, entre otras cosas, está claramente probado por las siguientes expresiones: «Por tanto, si hacemos algún bien, si obtenemos algo de la misericordia de Dios con la oración cotidiana, se debe a las obras y a los merecimientos de Él; en su sede perdura todavía su poder, domina su autoridad»[42].\n\nEn realidad, San León no enseña nada nuevo. Al par que sus predecesores San Inocencio I [43] y San Bonifacio I [44], y en perfecta armonía con los conocidos textos evangélicos, por él mismo comentados (Mat. 16, 17; Luc. 22. 31-32; Io. 21, 15-17), está persuadido de haber recibido de Cristo mismo el mandato del supremo ministerio pastoral. Afirma, en efecto: «La solicitud que debemos tener con todas las iglesias tiene su origen principalmente en un mandato divino» [45].\n\nGrandeza espiritual de Roma\n\nNo hay, por tanto, que maravillarse si San León ama asociar a la exaltación del Príncipe de los Apóstoles la de la ciudad de Roma. He aquí cómo se expresa en el sermón en honor de los Santos Pedro y Pablo: «Estos son, en verdad, los héroes por obra de los cuales brilló en ti, Roma, el Evangelio de Cristo...; éstos son los que te levantaron hasta esta gloria de ciudad santa, de pueblo escogido, de ciudad sacerdotal y regia; de manera que, en virtud de la sagrada sede de Pedro, capital del mundo, extiendes tu imperio con la religión divina más que lo extendiste con la dominación humana. Fuiste, en verdad, poderosa por muchas victorias, afirmaste por tierra y mar el derecho del imperio; pero el que te ganó los hechos guerreros es mucho menos que el que te ha ganado la paz cristiana» [46]. Recordando después a sus oyentes el espléndido testimonio manifestado por San Pablo sobre la fe de los primeros cristianos de Roma, el gran Pontífice con esta exhortación les estimula a conservar inmaculada, limpia de toda mancha y error, su fe católica: «Vosotros, pues, queridos por Dios y dignos de la aprobación apostólica, a los que el Apóstol Pablo, doctor de las gentes, dice: \"Vuestra fe es celebrada en todo el mundo\" (Rom. 1, 8), custodiad lo que, como sabéis, tan gran predicador sintió de vosotros. Ninguno se haga indigno de esta alabanza; de manera que ningún contagio de la impiedad de Eutiques contamine a los que, bajo la custodia del Espíritu Santo, en tantos siglos no han conocido herejía» [47].\n\nVasta resonancia de sus obras admirables\n\nLas obras verdaderamente insignes desarrolladas por San León, como salvaguarda de la autoridad de la Iglesia de Roma, no fueron hechas en vano. Gracias al prestigio de su persona, la «ciudad del Apóstol Pedro» fue alabada y venerada no solamente por los obispos de Occidente, presentes en los Concilios reunidos en Roma, sino por más de quinientos miembros del Episcopado oriental reunidos en Calcedonia [48], y por los emperadores de Constantinopla [49]. Antes, antes aun del célebre Concilio, Teodoreto, obispo de Ciro, había tributado en el año 449 al Obispo de Roma y a su escogida grey estos elevados elogios: «Vosotros tenéis el primer puesto en todo, por razón de las prerrogativas que adornan vuestra sede. Las otras ciudades, en efecto, se glorían por su grandeza o por el número de sus habitantes... El Dador de todo bien los ha concedido con sobreabundancia a vuestra ciudad. Puesto que ella es la más grande y la más ilustre de todas las ciudades, gobierna el mundo, es rica en población..., posee, además, los sepulcros de Pedro y Pablo, padres comunes y maestros de la verdad, que iluminan las almas de los fieles. Estas dos santas luminarias tuvieron su origen en Oriente y difundieron sus rayos por todas partes; pero por su espontánea voluntad pasaron el final de su vida en Occidente, y desde allí ahora iluminan al mundo. Ellos hicieron noble a vuestra sede; este es el culmen de vuestros bienes. Pero su Dios también ahora hace ilustre su sede, puesto que en ella ha puesto a vuestra santidad, que difunde los rayos de la verdadera fe» [50].\n\nLas eximias alabanzas que los representantes de la Iglesia de Oriente tributaron a León, no fueron menos con motivo de su muerte. Pues la liturgia bizantina, en la fiesta del 18 de febrero, a él dedicada, lo exalta como «jefe de la ortodoxia, doctor adornado de piedad y majestad, estrella del universo, ornato de los ortodoxos, lira del Espíritu Santo» [51]. También son significativos los elogios que al gran Pontífice tributa el Menologio Gelasiano: «Nuestro Padre León, admirable por sus muchas virtudes, la continencia y la pureza, consagrado obispo de la gran Roma, hizo muchas otras cosas dignas de su virtud; pero brilla su obra sobre todo por lo que respecta a la verdadera fe» [52].\n\nSúplica por el retorno de los hermanos separados\n\nDeseamos repetir, venerables hermanos, que el coro de alabanzas a la santidad del Sumo Pontífice San León Magno, en la antigüedad fue concorde lo mismo en Oriente que en Occidente. ¡Vuelva él a escuchar el aplauso de todos los representantes de la ciencia eclesiástica de las iglesias que no están en comunión con Roma!\n\nSuperando de esta forma la dolorosa diversidad de opiniones sobre la doctrina y la actividad pastoral del inmortal Pontífice, brillará con amplia luz la doctrina que ellos profesan: «No hay más que un solo Dios, y un solo mediador entre Dios y los hombres, el Hombre Jesucristo» [53].\n\nEn lo que a Nos respecta, como sucesor de San León en la sede episcopal de San Pedro, lo mismo que profesamos con él la fe en el origen divino del mandato de la universal evangelización y de la salvación confiado por Cristo a los Apóstoles y a sus sucesores, de la misma forma, a la par con él, tenemos el vivo deseo de ver a todos los pueblos entrar en el camino de la verdad, de la caridad y de la paz. Y es justamente con el fin de hacer a la Iglesia más idónea para cumplir en los tiempos presentes su excelsa misión por lo que Nos hemos propuesto convocar el II Concilio Ecuménico Vaticano, con la confianza de que la imponente reunión de la jerarquía católica no solamente reforzará los vínculos de la unidad en la fe, en el culto y en el gobierno, que son prerrogativas de la Iglesia verdadera [54], sino que atraerá, además, la atención de innumerables creyentes en Cristo y les invitará a acogerse junto al «Gran Pastor de la grey» [55], que ha confiado a Pedro y a sus sucesores su perenne custodia [56]. Nuestro cálido llamamiento a la unidad quiere ser el eco de aquél, muchas más veces lanzado por San León en el siglo V, suplicando lo que pidió a los fieles de toda la Iglesia San Ireneo, que la Providencia Divina había llamado de Asia a regir la sede de Lyón y a ilustrarla con su martirio. Pues, después de haber reconocido la ininterrumpida sucesión de los obispos de Roma, herederos del poder mismo de los Príncipes de los Apóstoles [57], concluía exhortando: «Con esta Iglesia, a causa de su preeminente superioridad, debe estar de acuerdo toda la Iglesia, todos los fieles del universo; por la comunión con ella, todos los fieles (todas las cabezas de la Iglesia) han conservado la tradición apostólica» [58].\n\nPero nuestra llamada a la unidad quiere ser, sobre todo, el eco de la oración dirigida por nuestro salvador a su Padre divino en la Ultima Cena: «Que todos seamos una sola cosa, como Tú, Padre, estás en Mí y Yo en Ti, también ellos sean una sola cosa» [59]. Ninguna duda hay sobre la acogida de esta oración, así como fue acogido el sacrificio cruento del Gólgota. ¿Acaso el Señor no afirmó que su Padre siempre le escucha? [60]. Por esto nosotros creemos que la Iglesia, por la cual Él ha orado y se ha inmolado en la Cruz, y a la cual ha prometido Su presencia perenne ha sido siempre, y es, una, santa, católica y apostólica, así como fue instituida.\n\nSin embargo, como en el pasado, también debemos constatar con dolor que en el presente la unidad de la Iglesia no corresponde, de hecho, a la comunión de todos los creyentes en una sola profesión de fe y en una misma práctica de cultos y obediencia. Pero es motivo de ánimo y de dulce esperanza el espectáculo de los generosos y crecientes esfuerzos que por diversas partes se hacen, con el fin de restaurar la unidad, también visible, de todos los cristianos, para que dignamente respondan a la intención, al mandato y al deseo del Salvador. Conscientes de que la unidad es el aliento del Espíritu Santo en tantas almas de buena voluntad, no podrá plenamente y sólidamente realizarse hasta que no se haga, según la profecía del mismo Cristo, «un solo rebaño y un solo pastor» [61], Nos pedimos a nuestro mediador y abogado cerca del Padre [62] que conceda a todos los cristianos la gracia de reconocer las notas de su Iglesia verdadera, para llegar a ser sus hijos devotos. ¡Que se digne el Señor hacer levantar pronto la aurora de aquel día bendito de la universal reconciliación, en que un inmenso coro de amor jubiloso se eleve de la única familia de los redimidos cantando, agradeciendo a la misericordia divina, con el salmista, el «ecce quam bonum et quam jucundum, habitare frates in unum» [63].\n\nEl abrazo de paz entre los hijos del mismo Padre celestial, igualmente coherederos del mismo reino de la gloria, señalará la celebración del triunfo del cuerpo místico de Cristo.\n\nExhortación final\n\nVenerables hermanos, el XV centenario de la muerte de San León Magno encuentra a la Iglesia en dolorosa situación, semejante a la que conoció en el siglo V. ¡Cuántos trabajos afligen en estos tiempos a la Iglesia, y repercuten en nuestro corazón paterno, como claramente predijo el Divino Redentor! Vemos que en muchas partes la «fe del Evangelio» [64] está en peligro, y no faltan tentativas que pretenden apartar, la mayor parte de las veces en vano, gracias a Dios, a los obispos, sacerdotes y fieles del centro de la unidad católica, de la Sede Romana. Pues bien: con el fin de conjurar tan graves peligros invocamos confiados sobre la Iglesia militante el patrocinio del Santo Pontífice, que tanto trabajó, escribió y sufrió por la causa de la unidad católica. Y a cuantos gimen pacientemente por la verdad y la justicia recordamos las confortadoras palabras que San León dirigió al clero, a las autoridades y al pueblo de Constantinopla: «Perseverad en el espíritu de la verdad católica y por medio nuestro recibid la exhortación apostólica. Porque a vosotros, Cristo, os dio la gracia no solamente de creer en El, sino también de padecer por Él (Filip. 1, 29)» [65].\n\nA todos los que viven en la unidad católica, Nos, que, indignamente, hacemos en la tierra las veces del Salvador Divino, hacemos nuestra su oración por sus discípulos y por todos los que creen en Él: «Padre Santo... Te pido porque lleguen a la perfecta unidad» [66], Pedimos para todos los hijos de la Iglesia la perfección de la unidad, la perfección que solamente la caridad, «que es vínculo de perfección» [67], puede dar. De la encendida caridad hacia Dios y del ejercicio siempre pronto, alegre y generoso de todas las obras de misericordia para con el prójimo, la Iglesia, «templo de Dios vivo» [68], se llena en todos y cada uno de sus hijos de belleza sobrenatural. Por tanto, con San León os exhortamos: «Ya que todos los fieles y cada uno en particular constituyen un solo y mismo templo de Dios, es preciso que sea perfecto en cada uno como debe serlo perfecto en sí mismo; porque, también, si la belleza no es igual en todos los miembros ni los merecimientos iguales en una tan gran variedad de partes, el vínculo de la caridad, sin embargo, produce la comunión en la belleza. A los que un santo amor une, si no participan de los mismos dones de la gracia, gozan, sin embargo, evidentemente de sus bienes, y a los que aman no puede serles extraño, porque es aumentar las propias riquezas encontrar el gozo en el progreso de los demás» [69].\n\nAl final de nuestra encíclica permítasenos renovar el ardiente deseo, que llenaba el corazón de San León, de ver a todos los redimidos por la sangre de Cristo reunidos en la misma Iglesia militante, resistir unidos e intrépidos a las potencias del mal, que de tantas partes continúan amenazando la fe cristiana. Porque «el pueblo de Dios es poderoso, cuando los corazones de todos los fieles están acordes en la unidad de la santa obediencia y en las filas de la milicia cristiana hay una igual preparación en todas partes, y todas tienen la misma defensa» [70]. El príncipe de las tinieblas no prevalecerá si en la Iglesia de Cristo reina el amor: «Porque las obras del demonio son destruidas con mayor poder cuando los corazones de los hombres están encendidos en la caridad a Dios y al prójimo» [71].\n\nSea la bendición apostólica confirmación de nuestras esperanzas y auspicio de las gracias divinas, que a todos vosotros, venerables hermanos, y a la grey confiada al celo ardiente de cada uno, de todo corazón impartimos.\n\nDado en Roma, junto a San Pedro, el 11 de noviembre de 1961, IV año de nuestro pontificado.\n\nJUAN PP. XXIII\n\n* AAS 53 (1961) 785-803; Discorsi, messaggi, colloqui, vol. IV, págs. 945-964.\n\nNotas\n\n[1] Sap. 8, 1.\n\n[2] Cfr. Sermo habitus die 12 Oct. anno 1952: AAS 44 (1952), p. 831.\n\n[3] Prov. 4, 18.\n\n[4] Cfr. Ed. Duchesne, I, 238.\n\n[5] Cfr. Ep. 31, 4, Migne, PL 54, 794.\n\n[6] Migne, PL 59, 9-272.\n\n[7] De Incarn. Domini, contra Nestorium libr. VII, prol. PL 50, 9.\n\n[8] Migne, PL 55, 21-156.\n\n[9] Cfr. Ibid. 54. 757.\n\n[10] «Salva igitur proprietate utriusque naturae et substantiae, et in unam coeunte personam, suscepta est a maiestate humilitas, a virtute infirmitas, ab aeternitate mortalitas: et ad resolvendum conditionis nostrae debitum, natura inviolabilis naturae est unita passibili: ut, quod nostris remediis congruebat, unus atque ídem mediator Dei et hominum, horno Iesus Christus, et mori posset ex uno, et mori non posset ex altero. In integra ergo veri hominis perfectaque natura verus natus est Deus, totus in suis, totus in nostris». Ibid. col. 759.\n\n[11] «...quid catholica Ecclesia universaliter de sacramento Dominiacae incarnationis crederet et doceret». Cfr. Ep. 29, ad Theodosium august., PL 54, 783.\n\n[12] Cfr. Ep. 28, PL 54, 756.\n\n[13] Cfr. Ep. 95, 2, ad Pulcheriam august., PL 54, 943.\n\n[14] Cfr. Ibid.\n\n[15] Cfr. lbid.\n\n[16] Cfr. Ep. 89, 2, ad Marcianum imper. PL 54, 9311; Ep. 103, ad Episcopos Galliarum, PL 54, 988-991.\n\n[17] Litt. Encycl. Sempiternus Rex, 8 sep. 1951, AAS vol. XXXXIII, p. 625-644.\n\n[18] Cfr. C. Kirch, Enchir. fontium hist. eccl. antiquae, Friburgi in Br. 4 ed. 1923, n. 943.\n\n[19] «Alia tamen ratio est rerum saecularium, alía divinarum; nec praeter illam petram, quam Dominus in fundamento posuit (Matth. 16, 18), stabilis erit ulla constructio. Prapria perdit, qui indebita concupiscit». Ep. 104, 3, ad Marcianum imper., PL 54, 9951; cfr. Ep. 106, ad Anatolium, episc. Constant., PL 54, 995.\n\n[20] Ep. 114, 3, ad Marcianum imper., PL 54, 1022.\n\n[21] Ibid.\n\n[22] Const. apost. Militantis Ecclesiae, 12 oct. 1754: Benedicti Pp. XIV Bullarium, tom. III, pars II, p. 205 (Opera omnia, vol. 18, Prati 1847).\n\n[23]. 1 Cor. 12, 31.\n\n[24] Cfr. Io. 21, 15-17.\n\n[25] «Circumstant nos hinc mansuetudo clementiae, hinc censura iustitiae. Et quia universae viae Domini, misericordia et veritas, cogimur secundum Sedis Apostolicae pietatem ita nostram temperare sententiani, ut trutinato pondere delictorum, quorum utique non una mensura est, quaedam credamus utcumque toleranda, quaedam vero penitres amputanda». Ep. 12, 5, ad Episcopos africanos, PL 54, 652.\n\n[26] «Illa est enim virgo Ecclesia, sponsa unius viri Christi, quae nullo patitur errore vitiari; ut per totum mundum una nobis sit unius castae communionis integritas». Ep. 80, 1, ad Anatolium, episc. Constant., PL 54, 913.\n\n[27] «Generatio enim Christi origo est populi christiani, et natalis Capitis natalis est corporis. Habeant licet singuli quique vocatorum ordinem suum, et omnes Ecclesiae filii temporum sint successione distincti, universa tamen summa fidelium, fonte orta baptismatis, sicut cum Christo in passione crucifixi, in resurrectione resuscitati, in ascensione ad dexteram Patris collocati, ita cum ipso sunt in hac nativitate congeniti». Serm. 26, 2, in Nativ. Domini, PL 54, 213.\n\n[28] Col. 1, 18.\n\n[29] Ep. 165, 2, ad Leonem imper., PL 54, 1157.\n\n[30] Cfr. Ibid.\n\n[31] Cfr.Serm. 22, 2, in Nativ. Domini, PL 54, 195.\n\n[32] «Omnes enim in Christo regeneratos, crucis signum efficit reges, Sancti vero Spiritus unctio consecrat sacerdotes». Serm. 4, 1, in Nativ. Domini, PL 54, 149; cfr. Serm. 64, 6, de Passione Domini, PL 54, 357; Ep. 69, 4, PL 54, 870.\n\n[33] Serm. 66, 2, de Passione Domini, PL 54, 365-366.\n\n[34] «Non enim aliud agit participatio Corporis et Sanguinis Christi, quam ut in id quod sumimus transeamus; et in quo commortui, et consepulti, et conresuscitati sumus, ipsum per omnia et spiritu et carne gestemus». Serm. 64, 7, de Passione Domini, PL 54, 357.\n\n[35] «Magnum praesidium est fides integra, fides vera, in qua nec augeri ab ullo quidquam, nec minui potest: quia nisi una est, fides non est». Serm. 24, 6, in Nativ. Domini, PL 54, 207.\n\n[36] «Connexio totius corporis unam sanitatem, unam pulchritudinem facit; et hace connexio totius quidem corporis unanimitatem requirit, sed praecipue exigit concordiam sacerdotum. Quibus cum dignitas sit communis, non est tamen ordo generalis: quoniam et inter beatissimos apostolos in similitudine honoris fuit discretio potestatis; et cum omnium par esset electio, uni tamen datum est ut caeteris praeemineret» Ep. 14, 11, ad Anastasium, episc. Thessal., PL 54, 676.\n\n[37] «De toto mundo unus Petrus eligitur, qui et universarum gentium vocationi, et omnibus apostolis, cunctisque Ecclesiae Patribus praeponatur: ut quamvis in populo Dei multi sacerdotes sint multique pastores, omnes tamen proprie regat Petrus, quos principaliter regit et Christus. Magnum et mirabile, dilectissimi, huic viro consortium potentiae suae tribuit divina dignatio; et si quid cum eo commune caeteris voluit esse principibus, numquam nisi per ipsum dedit quidquid aliis non negavit. Serm. 4, 2, de natali ipsius, PL 54, 149-150.\n\n[38] «Transivit quidem etiam in alios apostolos ius potestatis istius» (hoc est, ligandi atque solvendi) «et ad omnes Ecclesiae principes decreti huius constitutio commeavit; sed non frustra uni commendatur, quod omnibus intimetur. Petro enim ideo hoc singulariter creditur, quia cunctis Ecclesiae rectoribus Petri forma praeponitur». Ibid. col. 151; cfr. Serm. 83, 2, in natali S. Petri Apost., PL 54, 430.\n\n[39] «Specialis a Domino Petri cura suscipitur, et pro fide Petri proprie supplicatur, tamquam aliorum status certior sit futurus, si mens principis victa non fuerit. In Petro ergo omnium fortitudo munitur, et divinae gratiae ita ordinatur auxilium, ut firmitas quae per Christum Petro tribuitur, per Petrum apostolis conferatur». Serm. 4, 3, PL 54, 151-152; cfr. Serm. 83, 2, PL 54, 451.\n\n[40] «Non est itaque nobis praesumptuosa festivitas qua suscep3, 3, in nat. S. Petri1 Apost., PL 54, 432.\n\n[41] Cfr. Serm. 3, 4, de nat. ipsius, PL 54, 147.\n\n[42] Serm. 3, 3, de nat. ipsius, PL 54, 146; cfr. Serm. 83, 3, in nat. S. Petri Apost., PL 54, 432.\n\n[43] Ep. 30, 2, ad Concil. Milev., PL 20, 590.\n\n[44] Ep. 13, ad Rufum episc. Thessaliae, 11 mart. 422, en C. Silva-Tarouca S. I. Epistolarum Romanorum Pontificum collect. Thessal., Romae 1937, p. 27.\n\n[45] «Curara quam universis Ecclesiis principaliter ex divina institutione debemus». Ep. 14, 1, ad Anastasium, episcop. Thessal., PL 54, 668.\n\n[46] «Isti enim sunt viri per quos tibi Evangelium Christi, Roma, resplenduit … Isti sunt qui te ad hanc gloriam provexerunt, ut gens sancta, populus electus, civitas sacerdotalis et regia, per sacram beati Petri sedem caput orbis effecta, latius praesideres religione divina quam dominatione terrena. Quamvis enim multis aucta victoriis ius imperii tui terra marique protuleris, minus tamen est quod tibi bellicus labor subdidit, quam quod pax Christiana subiecit». Serm. 82, 1, in nat. Apost. Petri el Pauli, PL 54, 422-423.\n\n[47] «Vos ergo, dilecti Deo et apostolico testimonio comprobati, quibus beatus apostolus Paulus, doctor gentimm,dicit: Quoniam fides vestra annunatiatur in universo mundo custodite in vobis quod tantum praedicatorem agnoscitis sensisse de vobis. Nemo vestrum efficiatur huius laudis alienus, ut quos per tot saecula docente Spiritu Sancto haeresis nulla violavit, ne Eutychianae quidem impietatis possint maculare contagia». Serm. 86, 3, tract. contra haer. Eutychis, PL 54, 467.\n\n[48] Mansi, Concil. ampliss, collect., VI, p. 913.\n\n[49] Ep. 100, 3, Marciani imper. ad Leonem, episc. Romae, PL 54, 972; Ep. 77, 1, Pulcheriae aug. ad Leonem, episc. Romae, PL 54, 907.\n\n[50] Ep. 52, 1, Theodoreti episc, ad Leonem, episc. Romae, PL 54, 847.\n\n[51] Μηναια ταυ ολον ενιαυτου III, Roma, 1896, pág. 612.\n\n[52] Migne, PG 117, 319.\n\n[53] 1 Tim. 2, 5.\n\n[54] Cfr. Conc. Vat. I, Sess. III, .cap. 3 de fide.\n\n[55] Hebr. 13, 20.\n\n[56] Cfr. Io. 21, 15-17.\n\n[57] Cfr. Advers. haeres. 1. III, c. 2, m. 2, PG 7, 848.\n\n[58] Ibid.\n\n[59] Io. 17, 21.\n\n[60] Cfr. Io. 11, 42.\n\n[61] Ibid. 10, 16.\n\n[62] Cfr. 1 Tim. 2, 5; 1 Io. 2, 1.\n\n[63] Ps. 132, 1.\n\n[64] Cfr. Phil. 1, 27.\n\n[65] «State igitur in spiritu catholicae veritatis, et apostolicam cohortationem ministerio nostri oris accipite». Ep. 50, 2, ad Constantinopolitanos, PL 54, 843.\n\n[66] Cfr. Io. 17, 11.20.23.\n\n[67] Col. 3, 14.\n\n[68] Cfr. 2 Cor. 6,16.\n\n[69] «Cum igitur et omnes simul et singuli quique fidelium unum idemque Dei templum sint, sicut perfectum hoc in universis, ita perfectum debet esse in singulis: quia etsi non eadem est membrorum omnium pulchritudo, nec in tanta varietate partium meritorum potest esse parilitas, communionem tamen obtinet decoris connexio charitatis. In sancto enim amore consortes, etiamsi non iisdem utuntur gratiae beneficiis, gaudent tamen invicem bonis suis, et non potest ab eis extraneum esse quod diligunt, quia incremento ditescunt proprio, qui profectu laetantur alieno». Serm. 48, 1, de Quadrag., PL 54, 298-299.\n\n[70] «Tunc fit potentissimus Dei populus, quando in unitatem sanctae oboedientiae omnium fidelium corda conveniunt, et in castris militiae christianae similis ex omni parte praeparatio, et eadem est ubique munitio». Ep. 88, 2, PL 54, 441-442.\n\n[71] «Quia tunc opera diaboli potentius destruuntur, cum ad Dei proximique dilectionem hominum corda revocantur». Ep. 95, 2, ad Pulcheriam angust., PL 54, 943.\n\nCopyright © Dicasterio para la Comunicación\n\nLa Santa Sede\n\nLa Santa Sede","witnesses":[{"sourceUrl":"https://www.vatican.va/content/john-xxiii/es/encyclicals/documents/hf_j-xxiii_enc_11111961_aeterna-dei.html","sha256":"a652925d2bbe489b5de6132e95091905e95b1d49318c53dbb1652570078f6fc3","localUrl":"assets/docs/magisterium/source-corpus/aeterna-dei-6e03bd0b2c/es.html","textUrl":"assets/docs/magisterium/source-corpus/aeterna-dei-6e03bd0b2c/es.txt"}]},"it":{"code":"it","label":"Italiano","contentFormat":"plain-text","text":"Aeterna Dei Sapientia (11 novembre 1961)\n\nLa Santa Sede\n\nitaliano\n\nFrançais\n\nEnglish\n\nItaliano\n\nPortuguês\n\nEspañol\n\nDeutsch\n\nPolski\n\nالعربيّة\n\n中文\n\nLatine\n\n×\n\nLa Santa Sede\n\nMagisterium\n\nCalendario\n\nCelebrazioni Liturgiche\n\nBiglietti Udienze e Celebrazioni Pontificie\n\nSommi Pontefici\n\nCollegio Cardinalizio\n\nCuria Romana e altre Organizzazioni\n\nSinodo\n\nSala Stampa\n\nVatican News - Radio Vaticana\n\nL'Osservatore Romano\n\nGiovanni XXIII\n\nEncicliche\n\nA\n\nA\n\nA\n\nGenerazione pdf in corso.....\n\nEN\n\n- ES\n\n- IT\n\n- LA\n\n- PT\n\nLETTERA ENCICLICA\n\nAETERNA DEI SAPIENTIA\n\nDEL SOMMO PONTEFICE\n\nGIOVANNI PP. XXIII\n\nAI VENERABILI FRATELLI PATRIARCHI\n\nPRIMATI ARCIVESCOVI VESCOVI\n\nE AGLI ALTRI ORDINARI LOCALI\n\nCHE SONO IN PACE E COMUNIONE\n\nCON LA SEDE APOSTOLICA,\n\nNEL XV CENTENARIO DELLA MORTE\n\nDI SAN LEONE I MAGNO (1)\n\nL'eterna sapienza di Dio che «si estende, con potenza, da un capo all'altro del mondo, e con bontà governa l'universo intero» (Sap 8,1), sembra avere impresso con singolare splendore la sua immagine nello spirito di san Leone I, sommo pontefice. Questi, infatti, «grandissimo tra i grandi»,(2) come giustamente lo chiamò il Nostro predecessore Pio XII, di ven. mem., appare dotato in misura straordinaria di intrepida fortezza e di paterna bontà.\n\nPer questo motivo Noi, chiamati dalla divina Provvidenza a sedere sulla cattedra di Pietro, che san Leone Magno tanto illustrò con la saggezza di governo, con la ricchezza di dottrina, con la sua magnanimità e con la sua inesauribile carità, sentiamo il dovere, venerabili fratelli, nella ricorrenza del XV centenario del suo beato transito, di rievocarne le virtù e i meriti immortali, certi, come siamo, che ciò contribuirà notevolmente al comune vantaggio delle anime e all'esaltazione della religione cattolica. La grandezza, infatti, di questo pontefice non va legata principalmente al gesto di intrepido coraggio, con il quale egli, inerme, rivestito solo della maestà di sommo sacerdote, affrontò nel 452 il feroce Attila, re degli unni, sulle sponde del Mincio, e lo persuase a ritirarsi oltre il Danubio. Questo fu indubbiamente un gesto nobilissimo, quanto mai degno della missione pacificatrice del pontificato romano; ma in realtà non rappresenta che un episodio e un indizio di una vita spesa tutta intera per il bene religioso e sociale non soltanto di Roma e dell'Italia, ma della chiesa universale.\n\nI. San Leon Magno, pontefice, pastore e dottore della Chiesa universale\n\nAlla vita e all'operosità di san Leone ben si possono applicare le parole della sacra Scrittura: «La via dei giusti è come la luce dell'alba, che va crescendo fino a giorno perfetto» (Pro 4,18), solo che si considerino i tre aspetti distintivi e caratteristici della sua personalità: il fedele servitore della sede apostolica, il vicario di Cristo in terra, il dottore della chiesa universale.\n\nI. 1. Servitore fedele della sede apostolica\n\n«Leone, toscano di nascita, figlio di Quinziano», come ci informa il Liber Pontificalis,(3) nacque verso la fine del secolo IV. Ma essendo egli vissuto a Roma fin dalla prima giovinezza, giustamente poté chiamare Roma sua patria,(4) dove ancor giovane fu ascritto al clero romano, giungendo fino al grado di diacono. Nel periodo che va dal 430 al 439 esercitò un influsso considerevole negli affari ecclesiastici, prestando i suoi servigi al pontefice Sisto III. Ebbe rapporti di amicizia con san Prospero di Aquitania e con Cassiano, fondatore della celebre Abbazia di S. Vittore in Marsiglia; da questi, che aveva esortato a scrivere l'opera De incarnatione Domini(5) contro i nestoriani, Leone ricevette l'elogio veramente singolare per un semplice diacono: «Onore della chiesa e del sacro ministero».(6) Mentre egli si trovava in Gallia, inviatovi dal papa dietro suggerimento della corte di Ravenna, al fine di comporre il conflitto tra il patrizio Ezio e il prefetto Albino, venne a morte Sisto III. Fu allora che la chiesa di Roma pensò non potersi affidare il potere di vicario di Cristo ad uomo migliore che al diacono Leone, rivelatosi altrettanto sicuro teologo, che fine diplomatico. Ricevette pertanto la consacrazione episcopale il 29 settembre del 440, e il suo pontificato fu uno dei più lunghi dell'antichità cristiana e indubbiamente uno dei più gloriosi. Egli morì nel novembre del 461, e fu sepolto nel portico della Basilica di San Pietro. Il papa san Sergio I fece trasferire nell'anno 688 le spoglie del santo pontefice «nella rocca di Pietro»; dopo la costruzione della nuova basilica, esse furono collocate sotto l'altare che è a lui dedicato.\n\nE ora, volendo semplicemente indicare il carattere saliente della sua vita, non possiamo fare a meno di proclamare che ben raramente il trionfo della chiesa di Cristo sui suoi spirituali nemici è stato tanto glorioso quanto durante il pontificato di san Leone Magno. Questi in verità, nel corso del secolo V, brilla nel cielo della cristianità come un astro splendente. Né tale affermazione può essere in alcun modo smentita, specialmente se si considera il campo dottrinale della fede cattolica; in esso, infatti, il suo nome va senz'altro congiunto con quello di sant'Agostino di Ippona e di san Cirillo di Alessandria. Effettivamente, se sant'Agostino, come tutti sanno, rivendicò, contro l'eresia pelagiana, l'assoluta necessità della grazia per vivere onestamente e conseguire la salvezza eterna, se san Cirillo Alessandrino, contro le errate affermazioni di Nestorio, difese la divinità di Gesù Cristo e la divina maternità di Maria Vergine, san Leone da parte sua, erede della dottrina dei due insigni luminari della chiesa di occidente e di oriente, domina su tutti i suoi contemporanei nella chiara affermazione di queste fondamentali verità della fede cattolica. E come sant'Agostino è acclamato nella chiesa quale dottore della grazia, e san Cirillo quale dottore dell'incarnazione, così san Leone è celebrato su tutti come il dottore dell'unità della chiesa.\n\nI. 2 Pastore della Chiesa universale\n\nBasta, infatti, dare un rapido sguardo alla prodigiosa attività di pastore e di scrittore svolta da san Leone nel lungo periodo del suo pontificato, per trarne la convinzione che egli fu l'assertore e il difensore dell'unità della chiesa sia nel campo dottrinale sia in quello disciplinare. Se poi si passa al campo liturgico, è facile avvertire che il piissimo pontefice promosse l'unità del culto, componendo o almeno ispirando alcune delle più elevate preghiere, che sono contenute nel cosiddetto Sacramentario Leoniano.(7)\n\nEgli ancora intervenne con prontezza e autorità nella controversia sull'unità o duplicità di natura in Gesù Cristo, ottenendo il trionfo della vera dottrina relativa all'incarnazione del Verbo di Dio: fatto, questo, che immortalò il suo nome nel ricordo dei posteri. Va ricordata a tale riguardo la famosa Lettera a Flaviano, vescovo di Costantinopoli, nella quale san Leone, con mirabile chiarezza e proprietà, espone la dottrina sul mistero dell'incarnazione del Figlio di Dio, in conformità con l'insegnamento dei profeti, dell'evangelo, degli scritti apostolici e del «Simbolo della fede».(8) Dalla quale lettera sembra opportuno rilevare le seguenti espressioni veramente scultoree: «Rimanendo dunque integre le proprietà dell'una e dell'altra natura, confluenti nell'unica persona, fu assunta dalla maestà divina la pochezza umana, dalla potenza la debolezza, dall'eternità la mortalità; e allo scopo di soddisfare al debito della nostra condizione la natura inviolabile si unì a una natura passibile, in maniera tale che come appunto conveniva alla nostra salvezza, l'unico e insostituibile mediatore tra Dio e gli uomini, Gesù Cristo uomo, potesse, sì, morire secondo una natura, ma non secondo l'altra. Pertanto, il Verbo, pur assumendo la natura integra e perfetta di vero uomo, nacque vero Dio, completo nelle sue divine proprietà, completo altresì nelle nostre».(9)\n\nNé si limitò a questo. Alla lettera a Flaviano, infatti, nella quale aveva più diffusamente esposto «quanto la chiesa cattolica universalmente credeva e insegnava intorno al mistero dell'incarnazione del Signore»,(10) san Leone fece seguire la condanna del concilio di Efeso del 449. In esso, ricorrendo alla illegalità e alla violenza, si era cercato di far trionfare la errata dottrina di Eutiche, il quale, «molto sconsiderato e troppo ignorante»,(11) si ostinava a non voler riconoscere che una sola natura, cioè la divina, in Gesù Cristo. A buon diritto il papa denominò tale concilio «latrocinio»,(12) poiché, contravvenendo alle chiare disposizioni della sede apostolica, si era osato con ogni mezzo di «intaccare la fede cattolica»(13) e di «rafforzare un'esecrabile eresia».(14)\n\nIl nome di san Leone è legato soprattutto al celebre concilio di Calcedonia del 451, la cui convocazione, per quanto sollecitata dall'imperatore Marciano, fu accettata dal pontefice soltanto alla condizione che esso fosse presieduto dai suoi inviati.(15) Questo concilio, venerabili fratelli, costituisce una delle pagine più gloriose nella storia della chiesa cattolica. Ma Noi non riteniamo necessario farne qui rievocazione particolareggiata; giacché a questa grandiosa assise, nel corso della quale trionfarono con uguale splendore la vera fede nelle due nature del Verbo incarnato e il primato di magistero del romano pontefice, il nostro predecessore Pio XII ha dedicato una delle sue più celebrate encicliche, nel XV centenario del memorabile avvenimento.(16)\n\nNon meno evidente apparve la sollecitudine di san Leone per l'unità e la pace della chiesa, allorché egli indugiò a dare la sua approvazione agli atti del concilio. Questo indugio in realtà non va ascritto né a negligenza né ad una qualche ragione di carattere dottrinale, ma - come poi dichiarò egli stesso - con ciò egli intese opporsi al canone 28, nel quale i padri conciliari, nonostante la protesta dei legati pontifici e nell'evidente desiderio di procurarsi la benevolenza dell'imperatore di Bisanzio, avevano riconosciuto alla sede di Costantinopoli il primato su tutte le chiese d'oriente. Questa disposizione appariva a san Leone un aperto affronto ai privilegi di altre chiese più antiche e più illustri, riconosciuti anche dai padri del concilio di Nicea; e inoltre costituiva un pregiudizio per il prestigio della stessa sede apostolica. Questo pericolo, più che nelle parole del canone 28, era stato acutamente intravisto da san Leone nello spirito che lo aveva dettato, come risulta chiaramente da due lettere, una delle quali fu a lui diretta dai vescovi del concilio,(17) e l'altra da lui diretta all'imperatore. In quest'ultima, respingendo le argomentazioni dei padri conciliari, così ammonisce: «Altro è l'ordinamento delle cose del mondo, altro quello delle cose di Dio; non si avrà alcuna stabile struttura al di fuori di quella pietra che il Signore ha collocato come fondamento (Mt 16,18). Pregiudica i propri diritti chi brama quanto non gli spetta».(18) La dolorosa storia dello scisma, che separò in seguito dalla sede apostolica tante illustri chiese dell'oriente cristiano, sta a dimostrare chiaramente - come si desume dal passo citato - la fondatezza dei timori di san Leone a riguardo di future divisioni in seno alla cristianità.\n\nSarebbe incompleta la nostra esposizione circa lo zelo pastorale di san Leone per l'unità della chiesa cattolica, se non ricordassimo anche, sia pure rapidamente, il suo intervento nella questione relativa alla data della festa di pasqua, come pure la sua vigilante sollecitudine, affinché le relazioni tra la sede apostolica e i prìncipi cristiani fossero improntate a reciproca stima, fiducia e cordialità. Sempre mirando alla pace della chiesa, egli esortò frequentemente gli stessi prìncipi a cooperare con l'episcopato «per la piena unità cattolica»,(19) così da meritare da Dio «oltre la corona regale, anche la palma del sacerdozio».(20)\n\nI. 3 Luminare di dottrina\n\nOltre che pastore vigilantissimo del gregge di Cristo e coraggioso difensore della fede ortodossa, san Leone è celebrato nei secoli quale dottore della chiesa, cioè come espositore e campione eccellentissimo di quelle verità divine, di cui ogni romano pontefice è custode e interprete. Questo è confermato dalle parole del nostro immortale predecessore Benedetto XIV che, nella bolla Militantis Ecclesiae, con cui proclama san Leone dottore della chiesa, ne tesse questo splendido elogio: «Per la sua eminente virtù, per la sua sapienza, per il suo instancabile zelo, egli meritò dagli antichi l'appellativo di Magno. La superiorità della sua dottrina, sia nell'illustrare i più alti misteri della nostra fede e nel difenderli contro l'insorgere degli errori, sia nel formulare norme disciplinari e morali, unitamente a una singolare maestà e ricchezza di eloquio sacerdotale, spicca a tal punto e si distingue, grazie alle lodi di tanti uomini e all'esaltazione entusiastica dei concili, dei padri e degli scrittori ecclesiastici, che un pontefice tanto sapiente non va assolutamente posposto per fama o per stima a nessuno dei santi dottori, che fiorirono nella chiesa».(21)\n\nLa sua fama di dottore è affidata alle Omelie e alle Lettere, che la posterità ci ha conservate in numero piuttosto rilevante. La raccolta delle Omelie abbraccia vari argomenti, quasi tutti connessi col ciclo della sacra liturgia. In questi scritti egli si rivelò non tanto esegeta, applicato all'esposizione di un determinato libro ispirato, né un teologo, amante di profonde speculazioni intorno alle verità divine, quanto piuttosto un espositore fedele, perspicuo e copioso dei misteri cristiani, aderente all'interpretazione trasmessa dai concili, dai padri, e soprattutto dai pontefici suoi antecessori. Il suo stile è semplice e grave, elevato e persuasivo, degno senz'altro di essere giudicato un modello perfetto di classica eloquenza. Tuttavia egli non sacrifica mai all'eleganza del dire l'esattezza della verità da esprimere; non parla o scrive per farsi ammirare, ma per illuminare le menti e infiammare i cuori alla perfetta conformità della vita pratica con le verità professate.\n\nNelle Lettere, che in base al suo ufficio di supremo pastore egli indirizzò a vescovi, prìncipi, sacerdoti, diaconi, monaci della chiesa universale, san Leone manifesta doti eccezionali di uomo di governo, cioè uno spirito perspicace e sommamente pratico, una volontà pronta all'azione, ferma nelle ben maturate decisioni, un cuore aperto alla comprensione paterna, ricolmo di quella carità che san Paolo addita a tutti i cristiani come «la strada migliore» (1 Cor 12,31). Come non riconoscere che tali sentimenti di giustizia e di misericordia, di fortezza congiunta a clemenza, nascevano nel suo cuore appunto da quella medesima carità, che il Signore richiese a Pietro prima di affidargli la custodia dei suoi agnelli e delle pecore? (cf. Gv 21,15-17). Egli infatti si studiò sempre di fare di se stesso una copia fedele del buon pastore, Cristo Gesù, come si deduce dal passo seguente: «Abbiamo da un lato mansuetudine e clemenza, dall'altro rigore e giustizia. E poiché \"tutte le vie del Signore risultano di misericordia e verità [fedeltà]\" (Sal 24,10), dalla bontà che è propria della sede apostolica siamo costretti a regolare in tal modo le nostre decisioni, che - ponderata bene la natura dei delitti, la misura dei quali è varia - riteniamo che alcuni siano da assolvere e altri siano da estirpare».(22) Tanto le Omelie, dunque, quanto le Lettere costituiscono un documento eloquentissimo del pensiero e dei sentimenti, delle parole e dell'azione di san Leone, sempre preoccupato di assicurare il bene della chiesa, nella verità, nella concordia e nella pace.\n\nII. Il XV centenario Leoniano e il Concilio Vaticano II\n\nVenerabili fratelli, nell'imminenza del Concilio Ecumenico Vaticano II, nel quale i vescovi, stretti intorno al romano pontefice e con lui in intima comunione, daranno al mondo intero un più splendido spettacolo dell'unità cattolica, è quanto mai istruttivo e confortante richiamare allo spirito, anche se rapidamente, l'alta idea che san Leone ha avuto dell'unità della chiesa. Questo richiamo sarà a un tempo un atto di omaggio alla memoria del sapientissimo pontefice e, nell'imminenza del grande avvenimento, un pascolo spirituale per le anime dei fedeli.\n\nII. 1 L'unità della Chiesa nel pensiero del santo\n\nAnzitutto san Leone ci insegna che la chiesa è una, perché uno è il suo sposo, Gesù Cristo: «Tale è infatti la chiesa vergine, unita a un solo sposo, Cristo, da non ammettere nessun errore; sicché in tutto il mondo noi godiamo di una sola casta, integra unione».(23) Il santo ritiene altresì che questa mirabile unità della chiesa abbia avuto inizio con la nascita del Verbo incarnato, come risulta da queste espressioni: «È infatti la nascita di Cristo che determina l'origine del popolo cristiano: il natale del Capo è anche il natale del corpo. Anche se ciascuno dei chiamati [alla fede] ha il suo turno, se tutti i figli della chiesa sono distribuiti nella successione dei tempi, tuttavia il complesso dei fedeli, nati dal fonte battesimale, come con Cristo sono crocifissi nella sua passione, sono risorti nella sua risurrezione, sono posti alla destra del Padre nella sua ascensione, così con lui sono congenerati in questa nascita».(24) A questa misteriosa nascita del «corpo della chiesa» (Col 1,18) ha partecipato intimamente Maria, grazie alla sua verginità, resa feconda per opera dello Spirito Santo. San Leone, infatti, esalta Maria come: «Vergine, ancella e madre del Signore»;(25) «genitrice di Dio»(26) e vergine perpetua.(27)\n\nInoltre il sacramento del battesimo, osserva ancora san Leone, non solo rende ogni cristiano membro di Cristo, ma lo rende altresì partecipe della sua regalità e del suo spirituale sacerdozio: «Tutti coloro, infatti, che sono stati rigenerati in Cristo, sono anche fatti re col segno della croce, e consacrati sacerdoti con l'unzione dello Spirito Santo».(28) Il sacramento della confermazione, chiamato «santificazione dei crismi»,(29) corrobora tale assimilazione a Cristo capo, mentre nell'eucaristia essa trova il suo compimento: «Infatti la partecipazione del corpo e del sangue di Cristo non fa altro che trasformarci in ciò che assumiamo; e portiamo in tutto, nella carne come nello spirito, quello stesso, nel quale siamo morti, sepolti e risuscitati».(30)\n\nMa, si noti bene, per san Leone non vi può essere perfetta unione dei fedeli con Cristo capo e tra loro, quali membra di un medesimo organismo vivo e visibile, se ai vincoli spirituali delle virtù, del culto e dei sacramenti non si aggiunge la professione esterna della medesima fede: «Grande sostegno è la fede integra, la fede vera, nella quale nulla può essere aggiunto o tolto da chicchessia; poiché la fede se non è unica, non esiste affatto».(31) All'unità, però, della fede è indispensabile l'unione tra i maestri delle verità divine, cioè la concordia dei vescovi tra loro in comunione e sottomissione al romano pontefice: «La compattezza di tutto il corpo è ciò che dà origine alla santità e alla sua bellezza; e questa stessa compattezza, se richiede l'unanimità, esige però soprattutto la concordia dei sacerdoti. Questi hanno in comune la dignità sacerdotale, ma non lo stesso grado di potere; giacché anche fra gli apostoli vi fu eguaglianza di onore, ma differenza di potere, in quanto a tutti fu comune la grazia dell'elezione, ma a uno solo è stato concesso il diritto di preminenza sugli altri».(32)\n\nII. 2 Il vescovo di Roma centro dell'unità visibile\n\nCentro, dunque, e fulcro di tutta l'unità visibile della chiesa cattolica è il vescovo di Roma, quale successore di Pietro e vicario di Gesù Cristo. Le affermazioni di san Leone non sono altro che l'eco fedelissima dei testi evangelici e della perenne tradizione cattolica, come si rileva dal passo seguente: «In tutto il mondo il solo Pietro viene eletto per essere preposto all'evangelizzazione di tutte le genti, a tutti gli apostoli e a tutti i padri della chiesa; di modo che, quantunque in mezzo al popolo di Dio vi siano molti pastori e molti sacerdoti, tutti però sono governati propriamente da Pietro, come principalmente sono governati da Cristo. In maniera grande e ammirabile, o dilettissimi, Dio si è degnato di far partecipe questo uomo del suo potere; e se volle che anche gli altri capi avessero qualche cosa di comune con lui, tutto ciò che concesse agli altri sempre lo concesse per mezzo suo».(33) Su questa verità, che è fondamentale per l'unità cattolica, cioè del vincolo divino, indissolubile fra il potere di Pietro e quello degli altri apostoli, san Leone crede opportuno insistere: «Si estese certamente anche agli altri apostoli questo potere» (cioè di sciogliere e di legare: Mt 16,19), «e fu trasmesso a tutti i capi della chiesa; ma non invano si raccomanda a una sola persona ciò che deve essere comunicato a tutti gli altri. Infatti, questo potere viene affidato a Pietro singolarmente, appunto perché la figura di Pietro sta al di sopra di tutti coloro che governano la chiesa».(34)\n\nII. 3 Prerogative del magistero di Pietro e dei successori\n\nMa il santo pontefice non dimentica l'altro essenziale vincolo dell'unità visibile della chiesa, cioè il supremo e infallibile magistero, dal Signore riservato personalmente a Pietro e ai suoi successori: «Il Signore si prende cura in modo speciale di Pietro, e prega in particolare per la fede di Pietro, quasi che la perseveranza degli altri sarebbe stata maggiormente garantita, se l'animo del capo non fosse stato vinto. In Pietro perciò la fortezza di tutti viene protetta, e l'aiuto della grazia divina segue quest'ordine: la fermezza che, per mezzo di Cristo, viene data a Pietro, viene conferita agli apostoli attraverso Pietro».(35)\n\nQuanto san Leone afferma con tanta chiarezza e insistenza dell'apostolo Pietro, lo asserisce anche di se stesso, non per umana ambizione, ma per l'intima persuasione che ha di essere, non meno del principe degli apostoli, il vicario di Gesù Cristo stesso, come si ricava da questo brano dei suoi sermoni: «Non è per noi motivo di orgoglio la solennità con cui, pieni di riconoscenza a Dio per il suo dono, festeggiamo l'anniversario del nostro sacerdozio; poiché con tutta sincerità confessiamo, che tutto il bene da noi compiuto nello svolgimento del nostro ministero è opera di Cristo; e non di noi, che non possiamo nulla senza di lui, ma di lui ci gloriamo, da cui deriva tutta l'efficacia del nostro operare».(36) Con ciò san Leone, lungi dal pensare che san Pietro sia ormai estraneo al governo della chiesa, ama invece associare alla fiducia nella perenne assistenza del suo divin Fondatore la fiducia nella protezione di san Pietro, di cui si professa erede e successore, e «ne fa le veci».(37) Perciò ai meriti dell'apostolo, più che ai propri, egli attribuisce i frutti del suo universale ministero. Il che, fra l'altro, è chiaramente provato dalla seguente espressione: «Se pertanto qualcosa di buono operiamo o vediamo, se qualcosa otteniamo dalla misericordia di Dio con le quotidiane preghiere, ciò si deve alle opere e ai meriti di lui; nella sua sede perdura ancora il suo potere, domina la sua autorità».(38) In realtà san Leone non insegna nulla di nuovo. Al pari dei suoi predecessori sant'Innocenzo I (39) e san Bonifacio I,(40) e in perfetta armonia con i ben noti testi evangelici, da lui stesso commentati (Mt 16,17-18; Lc 22,31-32; Gv 21,15-17), egli è persuaso di aver ricevuto da Cristo stesso il mandato del supremo ministero pastorale. Afferma infatti: «La sollecitudine che dobbiamo avere verso tutte le chiese ha origine principalmente da un divino mandato».(41)\n\nII. 4 Grandezza spirituale dell'Urbe\n\nNon vi è pertanto da meravigliarsi se san Leone all'esaltazione del principe degli apostoli ama associare quella della città di Roma. Ecco come si esprime nei suoi riguardi nel sermone in onore dei santi Pietro e Paolo: «Sono questi, invero, gli eroi per opera dei quali a te rifulse, o Roma, l'evangelo di Cristo...; sono essi che ti innalzarono a questa gloria di città santa, di popolo eletto, di città sacerdotale e regale; per modo che, divenuta, in virtù della sacra sede del beato Pietro, veramente capo del mondo, estendi il tuo impero con la religione divina più che non l'estendevi con la dominazione umana. Sebbene infatti, resa potente dalle molte vittorie, affermassi per terra e per mare il diritto dell'impero; quello, tuttavia, che ti assoggettarono le fatiche guerresche è meno di quello che ti sottomise la pace cristiana».(42) Ricordando poi ai suoi uditori la splendida testimonianza resa da san Paolo alla fede dei primi cristiani di Roma, il grande pontefice con questa esortazione li stimola a conservare esente da ogni macchia di errore la loro fede cattolica: «Voi, dunque, cari a Dio e fatti degni dell'approvazione apostolica, ai quali il beato apostolo Paolo, dottore delle genti, dice: \"La vostra fede è celebrata in tutto il mondo\" (Rm 1,8), custodite in voi ciò che sapete essere stato da lui pensato nei vostri riguardi, da lui che vi ha così autorevolmente esaltati. Nessuno di voi si renda immeritevole di questa lode; di modo che neppure dal contagio dell'empietà di Eutiche possano venire contaminati coloro che, sotto lo guida dello Spirito Santo, in tanti secoli non hanno conosciuto alcuna eresia».(43)\n\nII. 5 Vasta risonanza di mirabile opera\n\nL'opera veramente insigne svolta da san Leone a salvaguardia dell'autorità della chiesa di Roma non fu vana. Grazie, infatti, al prestigio della sua persona, la «cittadella della roccia apostolica» venne lodata e venerata non soltanto dai vescovi dell'occidente, presenti nei concili riuniti a Roma, ma da più di cinquecento membri dell'episcopato orientale riunito a Calcedonia,(44) e dagli imperatori di Costantinopoli.(45) Anzi, prima ancora del celebre concilio, Teodoreto, vescovo di Ciro, aveva tributato nel 449 al vescovo di Roma e al suo privilegiato gregge questi alti elogi: «A voi tocca il primo posto in tutto, a motivo delle prerogative che onorano la vostra sede. Le altre città, infatti, si gloriano o per la loro grandezza o per il numero degli abitanti... Il Datore di ogni bene alla vostra città ne ha elargito in sovrabbondanza. Giacché essa è la più grande e la più illustre di tutte le città, governa il mondo, è ricca di popolazione... Possiede inoltre i sepolcri di Pietro e Paolo, comuni padri e maestri della verità, che illuminano le anime dei fedeli.\n\nQuesti due santissimi luminari ebbero bensì origine in oriente e diffusero i loro raggi dovunque; ma per loro spontanea volontà subirono il tramonto della loro vita in occidente, e di là ora illuminano il mondo. Costoro resero nobilissima la vostra sede; qui è il culmine dei vostri beni. Ma il loro Dio anche ora rende illustre la loro sede, mentre in essa fa scaturire dalla vostra santità i raggi della vera fede».(46)\n\nLe esimie lodi che i rappresentanti delle chiese di oriente tributarono a Leone, non vennero meno con la di lui morte. Infatti la liturgia bizantina, nella festa del 18 febbraio a lui dedicata, lo esalta quale «duce dell'ortodossia, dottore ornato di pietà e di maestà, astro dell'universo, ornamento degli ortodossi, lira dello Spirito Santo».(47) Altrettanto significativi sono gli elogi che al grande pontefice tributa il Menologio Gelasiano: «Questo nostro padre Leone, ammirevole per le sue molte virtù, la continenza e la purità, consacrato vescovo della grande Roma, fece molte altre cose degne delle sue virtù, ma rifulse la sua opera soprattutto in ciò che riguarda la retta fede».(48)\n\nII. 6 Voti per il ritorno dei fratelli separati\n\nAmiamo ripetere, venerabili fratelli, che il coro di lodi inneggiante alla santità del sommo pontefice san Leone Magno, nell'antichità fu concorde sia in oriente sia in occidente. Oh! torni egli a riscuotere il plauso di tutti i rappresentanti della scienza ecclesiastica delle chiese che non sono in comunione con Roma. Superato così il doloroso contrasto di opinioni circa la dottrina e l'azione pastorale dell'immortale pontefice, risplenderà in amplissima luce la dottrina che essi pure professano di credere: «Non vi è che un solo Dio, e un solo mediatore tra Dio e gli uomini, l'uomo Cristo Gesù» (1 Tm 2,5).\n\nEbbene Noi, succeduti a san Leone nella sede romana di Pietro, come professiamo con lui la fede nell'origine divina del mandato di universale evangelizzazione e di salvezza affidato da Gesù Cristo agli apostoli e ai loro successori, così al pari di lui nutriamo il vivo desiderio di vedere tutte le genti entrare nella via della verità, della carità e della pace. Ed è appunto allo scopo di rendere la chiesa più idonea ad assolvere ai tempi nostri tale eccelsa missione, che Ci siamo proposti di convocare il secondo Concilio Ecumenico Vaticano, nella fiducia che l'imponente adunanza della gerarchia cattolica, non solo rafforzerà i vincoli di unità nella fede, nel culto e nel regime, che sono prerogativa della vera chiesa,(49) ma attirerà altresì lo sguardo di innumerevoli credenti in Cristo e li inviterà a raccogliersi intorno al «gran Pastore del gregge» (Eb 13,20), che ne ha affidato a Pietro e ai suoi successori la perenne custodia (cf. Gv 21,15-17).\n\nIl Nostro caldo appello all'unità vuole essere quindi l'eco di quello più volte lanciato da san Leone nel secolo V richiamante quello già rivolto ai fedeli di tutte le chiese da sant'Ireneo, che la Provvidenza divina aveva chiamato dall'Asia a reggere la sede di Lione e ad illustrarla col suo martirio. Infatti, dopo aver egli riconosciuto la ininterrotta successione dei vescovi di Roma, eredi del potere stesso dei due prìncipi degli apostoli,(50) concludeva esortando: «È con questa chiesa, a causa della sua preminente superiorità, che deve esser d'accordo ogni chiesa, cioè tutti i fedeli che sono nell'universo; ed è per la comunione con essa che tutti questi fedeli (oppure: tutti i capi delle chiese) hanno conservato la tradizione apostolica».(51)\n\nMa il Nostro appello all'unità vuol essere soprattutto l'eco della preghiera rivolta dal nostro Salvatore al suo divin Padre nell'ultima cena: «Affinché tutti siano una sola cosa, come tu, o Padre, sei in me e io in te, anch'essi siano una sola cosa» (Gv 17,21). Nessun dubbio circa l'esaudimento di questa preghiera, così come fu esaudito il sacrificio cruento del Golgota. Non ha forse il Signore affermato che il Padre suo sempre lo ascolta? (cf. Gv 11,42). Noi quindi crediamo che la chiesa, per la quale egli ha pregato e si è immolato sulla croce, e alla quale ha promesso la sua perenne presenza, è sempre stata e resta una, santa, cattolica e apostolica, così come fu istituita.\n\nPurtroppo, come per il passato, così dobbiamo con dolore costatare che anche al presente l'unità della chiesa non corrisponde di fatto alla comunione di tutti i credenti in una sola professione di fede e in una medesima pratica di culto e di obbedienza. Tuttavia è per Noi motivo di conforto e di dolce speranza lo spettacolo dei generosi e crescenti sforzi che da varie parti si fanno, allo scopo di ricostituire quell'unità anche visibile di tutti i cristiani, che degnamente risponda alle intenzioni, ai comandi e ai voti del Salvatore divino. Consapevoli che l'unità, che è anelito di Spirito Santo in tante anime di buona volontà, non potrà pienamente e solidamente attuarsi se non quando, conforme alla profezia stessa di Gesù Cristo, «si farà un solo ovile e un solo pastore» (Gv 10,16) Noi supplichiamo il nostro mediatore e avvocato presso il Padre (cf. 1 Tm 2,5; 1Gv 2,1), affinché impetri a tutti i cristiani la grazia di riconoscere le note della sua vera chiesa, per divenirne figli devoti. Oh! si degni il Signore di far sorgere presto l'aurora di quel giorno benedetto di universale riconciliazione, quando un immenso coro di amore giubilante si leverà dall'unica famiglia dei redenti, ed essi, inneggiando alla misericordia divina, canteranno col Salmista l'«Ecco quanto è buono e quanto è soave che i fratelli vivano insieme!» (Sal 132,1).\n\nL'amplesso di pace fra i figli del medesimo Padre celeste, egualmente coeredi dello stesso regno di gloria, segnerà la celebrazione del trionfo del corpo mistico di Cristo.\n\nEsortazione finale\n\nVenerabili fratelli, il XV centenario della morte di san Leone Magno trova la chiesa cattolica in dolorose condizioni simili in parte a quelle che essa conobbe nel secolo V. Quanti travagli, infatti, in questi tempi affliggono la chiesa, e si ripercuotono nel Nostro animo paterno, come chiaramente aveva predetto il divin Redentore! Vediamo che in molte contrade la «fede dell'evangelo» (cf. Fil 1,27) è in pericolo, e non mancano tentativi per lo più destinati, grazie a Dio, a fallire, di staccare dal centro dell'unità cattolica, cioè dalla sede romana, vescovi, sacerdoti e fedeli. Ebbene, allo scopo di scongiurare così gravi pericoli, Noi invochiamo fiduciosi sulla chiesa militante il patrocinio del santo pontefice, che tanto operò, scrisse e soffrì per la causa dell'unità cattolica. E a quanti gemono pazientemente per la verità e per la giustizia rivolgiamo le confortatrici parole che san Leone indirizzò al clero, alle autorità e al popolo di Costantinopoli: «Perseverate dunque nello spirito della verità cattolica, e per mezzo Nostro ricevete l'esortazione apostolica: \"Poiché a voi per Cristo fu fatta la grazia non solo di credere in lui, ma anche di patire per lui\" (Fil 1,29)».(52) Per tutti coloro infine che vivono nell'unità cattolica, Noi che, sebbene indegnamente, sosteniamo in terra le veci del Salvatore divino, facciamo Nostra la sua preghiera per i suoi diletti discepoli e per quanti avrebbero creduto in lui: «Padre santo... ti prego affinché giungano a perfetta unità» (cf. Gv 17,11.20.23). Noi cioè domandiamo per tutti i figli della chiesa la perfezione dell'unità, quella perfezione che soltanto la carità, «che è vincolo di perfezione» (Col 3,14), può dare. È infatti dall'accesa carità verso Dio e dall'esercizio sempre più pronto, ilare e generoso di tutte le opere di misericordia verso il prossimo, che la chiesa, «tempio di Dio vivo» (cf. 2 Cor 6,16), si ammanta in tutti e ciascuno dei suoi figli di soprannaturale bellezza. Pertanto con san Leone vi esortiamo: «Giacché, dunque, tutti i fedeli insieme e ciascuno in particolare costituiscono un solo e medesimo tempio di Dio, bisogna che questo sia perfetto in ciascuno come deve essere perfetto nell'insieme; poiché, anche se la bellezza non è uguale in tutti i membri, né i meriti pari in una così grande varietà di parti, il vincolo della carità tuttavia produce la comunione nella bellezza. Coloro che un santo amore unisce, anche se non partecipano degli stessi doni della grazia, gioiscono tuttavia vicendevolmente dei loro beni, e ciò che essi amano non può essere loro estraneo, poiché è un accrescere le proprie ricchezze il trovare la gioia nel progresso degli altri».(53)\n\nAl termine di questa Nostra lettera enciclica, Ci sia consentito di rinnovare l'ardentissimo voto, che erompeva dall'animo di san Leone, cioè, di vedere tutti i redenti dal sangue preziosissimo di Gesù Cristo, riuniti nella medesima chiesa militante, resistere compatti e intrepidi alle potenze del male, che da tante parti continuano a minacciare la fede cristiana. Poiché «allora diventa potentissimo il popolo di Dio, quando nell'unione della santa obbedienza i cuori di tutti i fedeli si trovano d'accordo, e negli accampamenti delle schiere cristiane la preparazione è simile in tutte le parti e le fortificazioni dappertutto sono le stesse».(54) Il principe delle tenebre non prevarrà, quando nella chiesa di Cristo regnerà 1'amore: «Poiché le opere del demonio vengono distrutte con maggior potenza, quando i cuori degli uomini sono accesi di carità verso Dio e verso il prossimo».(55)\n\nConfortatrice delle Nostre speranze, e auspicio delle divine grazie, sia l'apostolica benedizione, che a voi tutti, venerabili fratelli, e al gregge affidato allo zelo ardentissimo di ciascuno di gran cuore impartiamo.\n\nRoma, presso San Pietro, l'11 novembre 1961, anno IV del Nostro pontificato.\n\nGIOVANNI PP. XXIII\n\n(1) IOANNES PP. XXIII, Litt. enc. Aeterna Dei sapientia de Sancto Leone I Magno, Pontifice Maximo et Ecclesiae Doctore, ab eius obitu anno millesimo quingentesimo exeunte, [Ad venerabiles fratres Patriarchas, Primates, Archiepiscopos, Episcopos aliosque locorum Ordinarios pacem et communionem cum Apostolica Sede habentes], 11 novembris 1961: AAS 53(1961), pp. 785-803. Versione italiana: L'Osservatore romano, 9-10 dic. 1961.\n\nSan Leone Magno pontefice, pastore e dottore: servitore fedele della sede apostolica; pastore della chiesa universale; luminare di dottrina. – Il XV centenario leoniano e il concilio Vaticano II: l'unità della chiesa nel pensiero del santo; il vescovo di Roma centro dell'unità visibile; prerogative del magistero di san Pietro e dei suoi successori; grandezza spirituale dell'Urbe; vasta risonanza di mirabile opera; voti per il ritorno dei fratelli separati. – Esortazione finale.\n\n(2) Cf. Sermo, 12 oct. 1952: AAS 44(1952), p. 831.\n\n(3) Cf. Ed. DUCHESNE, I, 238.\n\n(4) Cf. Ep. 31, 4: PL 54, 794.\n\n(5) PL 59, 9-272.\n\n(6) De Incarnat. Domini, contra Nestorium libr. VII, prol.: PL 50, 9.\n\n(7) PL 55, 21-156.\n\n(8) Cf. PL 54, 757.\n\n(9) PL 54, 759.\n\n(10) Cf. Ep. 29, ad Theodosium august.: PL 54, 783.\n\n(11) Cf. Ep. 28: PL 54, 756.\n\n(12) Cf. Ep. 95, ad Pulcheriam august. , 2: PL 54, 943.\n\n(13) Cf. Ep. 95, ad Pulcheriam august. , 2: PL 54, 943.\n\n(14) Cf. Ep. 95, ad Pulcheriam august. , 2: PL 54, 943.\n\n(15) Cf. Ep. 89, ad Marcianum imper., 2: PL 54, 931; Ep. 103, ad Episcopos Galliarum: PL 54, 988-991.\n\n(16) Litt. enc. Sempiternus Rex, 8 sept. 1951: AAS 43(1951), pp. 625-644; EE 6/824-872.\n\n(17) Cf. C. KIRCH, Enchiridion fontium hist. eccl. antiquae, Friburgi in Br.4 1923, n. 943.\n\n(18) Ep. 104, ad Marcianum imper. , 3: PL 54, 995; cf. Ep. 106, ad Anatolium episc. Constantinopolitanum: PL 54, 995.\n\n(19) Ep. 104, ad Marcianum imper. , 3: PL 54, 1022; cf. Ep. 104, ad Marcianum imper. , 3: PL 54, 1022.\n\n(20) Ep. 104, ad Marcianum imper. , 3: PL 54, 1022; cf. Ep. 104, ad Marcianum imper. , 3: PL 54, 1022.\n\n(21) BENEDICTUS XIV, Const. apost. Militantis Ecclesiae, 12 oct. 1754: Benedicti Pp. XIV Bullarium, tom. III, pars II, p. 205 (Opera omnia, vol. 18, Prati 1847).\n\n(22) Ep. 12, ad Episcopos Africanos, 5: PL 54, 652.\n\n(23) Ep, 80, ad Anatolium episc. Constantinopolitanum, 1: PL 54, 913.\n\n(24) Serm. 26, in Nativ. Domini, 2: PL 54, 213.\n\n(25) Cf. Ep. 165, ad Leonem imper. , 2: PL 54, 1157.\n\n(26) Cf. Ep. 165, ad Leonem imper. , 2: PL 54, 1157.\n\n(27) Cf. Serm. 22, in Nativ. Domini, 2: PL 54, 195.\n\n(28) Cf. Serm. 4, in Nativ. Domini, 1: PL 54 149; cf. Serm. 64, de Passione Domini, 6: PL 54, 357; Ep. 69, 4: PL 54, 870.\n\n(29) Serm. 66, de Passione Domini, 2: PL 54, 365-366.\n\n(30) Serm. 64, de Passione Domini, 7: PL 54, 357.\n\n(31) Serm. 24, in Nativ. Domini, 6: PL 54, 207.\n\n(32) Ep. 14, ad Anastasium episc. Thessal., 11: PL 54, 676.\n\n(33) Serm. 4, de natali ipsius, 2: PL 54, 149-150.\n\n(34) Serm. 4, de natali ipsius, 2: PL 54, 151; cf. Serm. 83, in natali s. Petri Apost. , 2: PL 54, 430.\n\n(35) Serm. 4, 3: PL 54, 151-152; cf. Serm. 83, 2: PL 54, 451.\n\n(36) Serm. 5, de natali ipsius, 4: PL 54, 154.\n\n(37) Cf. Serm. 3, de natali ipsius, 4: PL 54, 147.\n\n(38) Serm. 3, de natali ipsius, 3: PL 54, 146; cf. Serm. 83, in natali s. Petri Apost. , 3: PL 54 432.\n\n(39) Ep. 30, ad Concil. Milev.: PL 20, 590.\n\n(40) Ep. 13, ad Rufum episc. Thessaliae, 11 mart. 422: C. SILVA-TAROUCA S.L, Epistolarum Romanorum Pontificum collect. Thessal. , Romae 1937, p. 27.\n\n(41) Ep. 14, ad Anastasium episc. Thessal. , 1: PL 54, 668.\n\n(42) Serm. 82, in natali Apost. Petri et Pauli, 1: PL 54, 422-423.\n\n(43) Serm. 86, tract. contra haer. Eutychis, 3: PL 54, 468.\n\n(44) MANSI, Concil. amplissima collect. , VI, p. 913.\n\n(45) Ep. 100, Marciani imper. ad Leonem episc. Romae, 3: PL 54, 972; Ep. 77, Pulcheriae aug. ad Leonem episc. Romae, 1: PL 54, 907.\n\n(46) Ep. 52, Theodoreti episc. ad Leonem episc. Romae, 1: PL 54, 847.\n\n(47) Μηναια ταυ ολον ενιαυτου, III, Roma 1896, p. 612.\n\n(48) PG 117, 319.\n\n(49) Cf. CONC. VAT. I, sess. III, cap. 3 de fide: COD 807.\n\n(50) Cf. Adversus Haereses, 1. III, c. 2, n. 2: PG 7, 848.\n\n(51) Cf. Adversus Haereses, I. III, c. 2, n. 2: PG 7, 848.\n\n(52) Ep. 50, ad Constantinopolitanos, 2: PL 54, 843.\n\n(53) Serm. 48, de Quadrag., 1: PL 54, 298-299.\n\n(54) EP, gg 2: PL 54, 441-442.\n\n(55) Ep. 95, ad Pulcheriam august., 2: PL 54, 943.\n\n© Copyright 1961 - Libreria Editrice Vaticana\n\nCopyright © Dicastero per la Comunicazione\n\nLa Santa Sede\n\nLa Santa Sede","witnesses":[{"sourceUrl":"https://www.vatican.va/content/john-xxiii/it/encyclicals/documents/hf_j-xxiii_enc_11111961_aeterna-dei.html","sha256":"ea0350b214041d59a34e41fd1ecab423882d14a6ee83ca6c4ba9f0792393d33d","localUrl":"assets/docs/magisterium/source-corpus/aeterna-dei-6e03bd0b2c/it.html","textUrl":"assets/docs/magisterium/source-corpus/aeterna-dei-6e03bd0b2c/it.txt"}]},"la":{"code":"la","label":"Latin","contentFormat":"plain-text","text":"Aeterna Dei Sapientia, Litterae Encyclicae de S. Leone I Magno ab eius\n\nobitu anno MD exeunte, d. 11 novembris 1961, Ioannes PP. XXIII\n\nSancta Sedes\n\nLatin\n\nFrançais\n\nEnglish\n\nItaliano\n\nPortuguês\n\nEspañol\n\nDeutsch\n\nPolski\n\nالعربيّة\n\n中文\n\nLatine\n\n×\n\nSancta Sedes\n\nMagisterium\n\nCalendar\n\nLiturgical Celebrations\n\nTickets for Papal Audiences and Celebrations\n\nSupreme Pontiffs\n\nCollege of Cardinals\n\nRoman Curia and Other Organizations\n\nSynod\n\nPress Office\n\nVatican News - Radio Vaticana\n\nL'Osservatore Romano\n\nIoannes XXIII\n\nLitterae Encyclicae\n\nA\n\nA\n\nA\n\nGeneratio PDF in progressu.....\n\nEN\n\n- ES\n\n- IT\n\n- LA\n\n- PT\n\nLITTERAE ENCYCLICAE\n\nAETERNA DEI SAPIENTIA\n\nSUMMI PONTIFICIS\n\nIOANNIS PP. XXIII\n\nAD PATRIARCHAS, PRIMATES,\n\nARCHIEPISCOPOS, EPISCOPOS\n\nALIOSQUE LOCORUM ORDINARIOS,\n\nPACEM ET COMMUNIONEM\n\nCUM APOSTOLICA SEDE HABENTES\n\nDE S. LEONE I MAGNO\n\nAB EIUS OBITU ANNO MD EXEUNTE (1)\n\nAeterna Dei sapientia, quae «attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter» (Sap 8,1), singulari quodam splendore lucis in animo Sancti Leonis I Pontificis Maximi suam ipsius imaginem videtur impressisse. Hic enim Pontifex, quem Decessor Noster fel. rec. Pius XII «ex magnis maximum» iure optimo appellavit, (2) non minus intrepida animi firmitudine quam benignitate parentis amplissime se ornatum praebuit.\n\nHanc ob causam, a summo providentique Deo ad Petrianam Cathedram evecti, quam S. Leo Magnus et regiminis prudentia, et ubertate copiaque doctrinae, et animi excelsitate, et caritate inexhausta illustravit, Nostras esse partes arbitramur, Venerabiles Fratres, ab eius exitu quinto decimo revoluto saeculo, eius virtutes et merita immortalia in suo collocare lumine; quippe quod cum ad communem omnium animorum utilitatem tum ad catholicae fidei laudem et incrementum non parum conferre posse confidamus. Siquidem huius amplitudo et dignitas Pontificis excellens non in primis vere ea contineri animi fortitudine putanda est, quam tunc ostendit cum exutus armis, Summi Sacerdotis maiestate indutus, anno quadringentesimo quinquagesimo secundo, Attilae, truculento Hunnorum regi, ad flumen Mincium se obiecit interritum, eique persuasit, ut se trans Danuvium reciperet. Nam hoc cum praestitit, nobile quidem facinus cumque Romani Pontificatus pacificatoria legatione certe consentaneum fecit; sed tunc re ipsa nonnisi specimen edidisse dicendus est actionis vitae apprime mirabilis, quam, dum eius spiravit anima, in religiosas socialesque utilitates, non unius modo Romanae civitatis et Italicae gentis, sed universae etiam Ecclesiae impendit.\n\nIn cuius vitae actionem hanc divinorum Librorum sententiam: «lustorum semita quasi lux splendens procedit, et crescit usque ad perfectam diem» (Pro 4,18) apte cadere quivis opinabitur, si in tres proprias praecipuasque S. Leonis notas animum intenderit: si virum nempe singulari officio in Apostolicam Sedem, si Summum Christi in terris Vicarium, si catholicae Ecclesiae Doctorem suspexerit.\n\nPorro Leo, quem Liber Pontificalis fuisse «natione tuscum ex patre Quintiano» testatur, (3) sub exitum saeculi quarti in hanc lucem est susceptus. Romae vero cum a teneriore aetate vixisset, Urbem propterea patriam suam non immerito nominavit; (4) ubi florente adhuc adulescentia Romano clero aggregatus, ad diaconorum pervasit ordinem. Eo deinde temporis spatio, quod inter annum quadringentesimum tricesimum et annum quadringentesimum tricesimum nonum interest, Xysto III operam navans egregiam, in ecclesiasticorum negotiorum eventum non parum vertit. Omnes illi amicitiae necessitudines fuerunt sive cum S. Prospero Aquitanorum Episcopo, sive cum Cassiano, Massiliensis illius conditore monachorum domus a S. Victore nomen consecutae; cui auctor fuit operis De incarnatione Dominis (5) adversus Nestorianorum sectam scribendi. Vicissim Cassianus «Ecclesiae ac divini ministerii decus» Leonem praedicavit; (6)quam nimirum laudationem esse prope singularem facile quisque dabit, si in merum diaconum eam esse collatam cum animo suo cogitaverit. Cum autem in Gallia S. Leo versaretur, quo a Summo Pontifice, aulica domo Ravennatensi hortante, missus fuerat, ut dimicationem Aetium patricium inter et Albinum praefectum componeret, Xystus III naturae concessit. Tunc Romana Ecclesia vicariam Christi in terris potestatem digniori nemini permitti posse putavit, quam Leoni diacono quem pariter rerum divinarum peritissimum agnoverat, atque ad publica consilia ac negotia prudentissimum. Itaque die vicesimo nono mensis Septembris anno quadringentesimo quadragesimo consecratus Episcopus, in Summum Pontificatum venit, quem, ut in christiana antiquitate, tam diu gessit quam pauci, gessit ita certe ut inter praeclarissimos eum haberi oporteat. Cum mortalitatem Novembri mense anno quadringentesimo sexagesimo primo explevisset, exanimatum eius corpus sub Templi Vaticani pronao compositum est; quod deinde anno sescentesimo octogesimo octavo, S. Sergii I Pont. Max. iussu, «in arcem Petri» translatum est, post vero novam aedificatam basilicam, in aram eius nomini sacram conditum.\n\nNunc autem, si quis eius eminentiora vitae quasi a Nobis adumbrari velit, facere non possumus quin lingua nuncupemus Ecclesiam Christi raro tales de suis inimicis egisse triumphos, quales Leone Magno Pontifice Maximo egit, qui medio saeculo quinto in christiana re publica non secus micat atque illustris et perlucida stella. Quod, qui in provincia praesertim catholicae fidei docendae sit attentus, verissime affirmari nullo modo infitiabitur; in qua profecto eius nomen ad S. Augustini Hipponensis et S. Cyrilli Alexandrini ascribi aequum est. Quandoquidem si S. Augustinus, ut inter omnes constat, contra Pelagianam haeresim asseveraverat divinam gratiam esse ad recte vivendum, ad aeternamque adipiscendam salutem omnino necessariam, atque si S. Cyrillus et Christum Iesum esse Deum et Mariam Virginem esse re ipsa Dei Matrem contra falsam Nestorii opinionem defenderat, tum S. Leo ab ambobus hisce pereruditis viris, Orientalis et Occidentalis Ecclesiae veluti luminibus clarissimis, doctrina quasi ex hereditate capta, inter aequales suos harum veritatum, quae catholicae fidei sunt capita, propugnator fuit longe acerrimus. Atque quemadmodum in Ecclesia universa divinae gratiae doctor S. Augustinus celebratur, et Verbi incarnationis S. Cyrillus, ita S. Leo unitatis Ecclesiae doctor communi omnium consensione existimatur.\n\nSatis enim est veloci oculo in mirificam diuturnamque industriam intueri, quam S. Leo in pastoris officiis scriptorisque retinendis posuit, ut eum non tantum ad integritatem doctrinae quod spectat, verum etiam ad morum disciplinam, vindicem fuisse defensoremque unitatis Ecclesiae cuique sit persuasum. Quodsi quis ad sacrorum rituum compositionem referat mentem, is facile in animum induxerit a pio sanctoque hoc Pontifice divini cultus unitati esse idonee consultum, nonnullis e praecipuis precationibus aut a se scriptis aut ab aliis, ipsum imitatis, compositis, quas volumen complectitur, quod Sacramentarii Leoniani (7) nomine circumfertur.\n\nAtque ante omnia animadvertendum est, S. Leonem, cum controversiae opportune graviterque affuisset, quae in eo versabatur utrum in Christo Iesu, praeter divinam, humana inesset natura, illud assecutum esse, ut vera de Verbi Dei incarnatione doctrina magnifice superaret; quod sane ad omnis posteritatis memoriam insigne fuit. Idque in primis ex illa colligitur Epistula ad Flavianum, Episcopum Constantinopolitanum, qua S. Leo singulari sententiarum planitate et verbis propriis usus, convenienterque cum praeceptis primum prophetarum, deinde Evangelii, tum scriptorum apostolicorum, postremo «Symboli fidei», dogma incarnationis Filii Dei exponit. (8) Ex qua Epistula afferre significantia haec verba iuvat: «Salva igitur proprietate utriusque naturae et substantiae, et in unam coéunte personam, suscepta est a maiestate humilitas, a virtute infirmitas, ab aeternitate mortalitas: et ad resolvendum conditionis nostrae debitum, natura inviolabilis naturae est unita passibili: ut, quod nostris remediis congruebat, unus atque idem mediator Dei et hominum, homo Iesus Christus, et mori posset ex uno, et mori non posset ex altero. In integra ergo veri hominis perfectaque natura verus natus est Deus, totus in suis, totus in nostris». (9)\n\nSed hoc satis non habuit. Post enim Epistulam ad Flavianum missam, qua plenius in medio posuerat «quid catholica Ecclesia universaliter de sacramento Dominicae incarnationis crederet et doceret», (10) S. Leo Concilium Ephesinum anno quadringentesimo quadragesimo nono coactum damnavit, in quo qui affuerant contra legem perque vim nihil inexpertum reliquerant, ut «multum imprudentis et nimis imperiti» Eutychis (11) vana dogmata praevalerent, in Christo unam naturam, divinam videlicet, inesse offirmate statuentis. Iure igitur optimo Summus Pontifex Concilio eiusmodi «latrocinii» (12) notam inussit, utpote quod, iussis Apostolicae Sedis violatis, omnibus viribus atque opibus sibi sumpsisset tantum et arrogavisset, ut hinc «infringeret catholicam fidem», (13) hinc «exsecrabilem haeresim roboraret». (14)\n\nIn primis vero S. Leo ob Concilium illud Chalcedonense, anno quadringentesimo quinquagesimo primo habitum, laudibus laudatur, quod, licet Marcianus imperator urgeret, Pontifex Maximus eo dumtaxat pacto passus est cogi, si sui legati eidem praesiderent. (15) Quod Concilium, Venerabiles Fratres, quamvis in maximos Ecclesiae catholicae annales referre opus sit, eius tamen commemoratio minutior Nobis supersedenda hoc loco videtur, propterea quod de hoc magni nominis consessu, in quo scilicet decretum est sollemniter in Verbo Dei incarnato duas inesse naturas, et Romani Pontificis primatus in docendo agnitus est, ab eius convocatione decimo quinto exacto saeculo, Decessor Noster imm. mem. Pius XII ad catholicas totius orbis terrarum gentes gravissimas Litteras Encyclicas dedit. (16)\n\nNeque minus dilucide S. Leonis patuit de unitate et pace Ecclesiae sollicitudo, cum acta Concilii eiusdem habere rata cunctatus est; quoniam, cum hoc neque in eius neglegentia neque in causa alicuius confirmandae veritatis poni queat, idcirco opinandum est – idque verum esse non obscure ipse declarat – eum cunctando voluisse refragari canoni XXVIII, quo Concilii patres, sive recusationem legatorum Romani Pontificis posteriorem ducentes, sive Byzantii imperatoris aucupantes gratiam, Constantinopolitanam Sedem apud omnes orientis Ecclesias priores partes habere concesserant. Quod S. Leoni non modo iura praecipua videbatur imminuere ceterarum Ecclesiarum, vel vetustiorum et clariorum, quae Concilii Nicaeni patres probaverant, verum etiam de ipsius Apostolicae Sedis auctoritate quidquam detrahere. Quam intentatam iniuriam S. Leo magis quam e canonis XXVIII verbis, ex eorum consiliis, qui canonem exaraverant, co.nsiderate collegerat; quemadmodum binae epistulae planum faciunt, quarum altera ei a Concilii Episcopis est reddita, (17) altera ab eo ad imperatorem est missa; in qua, Concilii patrum argumenta labefacturus, haec scribendo monet: «Alia tamen ratio est rerum saecularium, alia divinarum; nec praeter illam petram, quam Dominus in fundamento posuit (Mt 16,18), stabilis erit ulla constructio. Propria perdit, qui indebita concupiscit». (18) Atque illud tot christianarum ex oriente Ecclesiarum, ad memoriam insignium, ab Apostolica Sede discidium, posteriore tempore natum, certo est documento, quam vere, ut ex allata cogitur sententia, tunc S. Leo fore provideret et praesentiret, ut christianorum illorum veluti consortio, pro dolor, exscinderetur in partes plures.\n\nAliquid tamen abesse opinaremur ab his enumerandis curarum speciminibus, quas ad catholicae Ecclesiae defendendam unitatem nullo non tempore S. Leo adhibuit, nisi saltem in transitu commemoraremus, eum tum in controversiam de die celebrandi Paschatis se interposuisse, tum vero prospexisse diligentissime, ut quae Apostolicae Sedi cum christianis principibus intercederent rationes publicae, eae ad mutuam observantiam, fiduciam, benignitatem spectarent. Cum enim nihil ei esset propius quam ut Ecclesiam videret tranquillarn, auctor saepenumero iisdem fuit principibus, ut cum Episcopis consiliis ac viribus collatis «pro concordia catholicae unitatis» (19) ita niterentur, ut a summo Deo «praeter regiam coronam, etiam sacerdotalem palmam» (20) promererentur.\n\nVerumtamen S. Leo, praeterquam quod Christi gregis pervigil pastor germanaeque fidei magnanimus fuit assertor, praeterea ut Ecclesiae doctor extollendus est laudibus, hoc est earum insignis divinarum veritatum interpres et propugnator, quas nullus Romanus Pontifex non servat atque declarat. Quod verbis etiam confirmatur Decessoris Nostri fel. rec. Benedicti XIV, qui in Constitutione apostolica Militantis Ecclesiae, die duodecimo mensis Octobris anno millesimo septingentesimo quinquagesimo quarto data, qua S. Leonem ad numerum ascribit Doctorum Ecclesiae, haec in summa eius ponit laude: «Ob excellentem virtutem, doctrinam et in cura pastorali vigilantissimum studium, a maioribus Magnum cognomento meruit appellari. Cuius quidem doctrinae excellentia, sive in altioribus fidei nostrae mysteriis explicandis, et contra insurgentes errores vindicandis, sive in tradendis disciplinae regulis et morum praeceptis, cum singulari sacerdotalis eloquii gravitate et ubertate, adeo elucescit, ac etiam tot hominum laudibus cumulata, tantoque Conciliorum, Patrum scriptorumque ecclesiasticorum studio et consensu celebrata dignoscitur, ut sapientissimus pontifex nulli ferme sanctorum doctorum, qui in Ecclesia floruerunt, aut fama aut existimatione posthabendus esse videatur». (21)\n\nDoctoris vero nomen S. Leoni potissimum ascivisse videntur ab eo editi sive Sermones sive Epistulae, quorum ad posteritatem haud exiguus pervenit numerus. Sermonum libri varias complectuntur res, quarum tamen pleraeque omnes ad christianorum dies festos revertuntur. Quibus scriptis, potius quam interpretem, qui aliquem Librum divinum enucleate exponat, vel theologum, qui pervestigationem de divina quadam veritate navet, se religiosum, nitidum copiosumque praestat christianorum mysteriorum explicatorem, ad fidem Conciliorum, Patrum ac maxime Decessorum suorum Pontificum. Is quidem orationis eo genere utitur, simplici, gravi, florenti, in probando subtili, quae optimae. dicendi artis species et forma censeri sine ulla dubitatione potest. Attamen veritatis declarandae subtilitatem numquam dicendi substernit concinnitati; numquam vel loquitur vel scribit, ut sibi audientium adiungat admirationem, sed ut mentes eorum illustret, eorumque incitet animos ad eiusmodi ducendae vitae rationem, quae cum veritatibus congruat, quas profiteantur.\n\nEx Epistulis autem, quas pro pastorali munere suo ad Episcopos, ad rerum publicarum principes, ad sacerdotes, ad diaconos, ad monachos postremo universalis Ecclesiae misit, S. Leo se nulli non ostendit rerum gerendarum multo peritissimum, animo nempe indutum perspicaci et in usu rerum prudenti quam qui maxime, paratissimo ad agendum, in captis considerate consiliis constanti, ad patriam indulgentiam facili, ea denique incenso caritate, quam S. Paulus christifidelibus omnibus veluti «excellentiorem viam» (1 Cor 12,31) demonstrat. Ecquis enim non fateatur eos iustitiae sensus cum misericordiae sensibus coniunctos, eam fortitudinis voluntatem cum clementiae voluntate copulatam, quibus eius imbueretur animus, ex hac ipsa oriri caritate, quam Christus Iesus a beato Petro Apostolo voluit sibi sponderi, antequam suos agnos suasque oves eidem traderet pascendas et regendas? (cf. Gv 21,15-17). Re quidem vera is nullo non tempore est nisus, ut se qui intueretur, tamquam exemplar aliquod Christi, Pastoris boni, intueretur. Quod praesertim ex eo cogitur loco, qui sequitur: «Circumstant nos hinc mansuetudo clementiae, hinc censura iustitiae. Et quia ‹universae viae Domini, misericordia et veritas›, cogimur secundum Sedis Apostolicae pietatem ita nostram temperare sententiam, ut trutinato pondere delictorum, quorum utique non una mensura est, quaedam credamus utcumque toleranda, quaedam vero penitus amputanda». (22) Omninoque iuxta Sermones et Epistulae perspicuo sunt argumento, quid S. Leo cogitaverit et senserit, quid dixerit et effecerit, ut quod e re esset catholicae Ecclesiae, id quaereret enixe, idemque in veritate, in concordia, in pace constaret.\n\nVenerabiles Fratres, die indicendi Oecumenicum Concilium Vaticanum II appetente, quando nimirum sacrorum Episcopi Romano Pontifici circumfusi cum eoque mirifice coniuncti, catholicae unitatis speciem universis terrarum gentibus dabunt, rem Nobis videmur facturi et ad homines docendos et ad solandos idoneam, si firmas eas gravissimasque opiniones, quas mente S. Leo de Ecclesiae unitate comprehenderit, summatim tamen, commemoraverimus. Quod simul sapientissimi Pontificis memoriae honorificum esse censemus, simul, praeclarissimo instante eventu, christifidelium animis admodum salutare.\n\nAtque initio docet S. Leo Ecclesiam esse unam oportere, quod Christus Iesus, eiusdem Sponsus, est profecto unus. «Illa est enim virgo Ecclesia, sponsa unius viri Christi, quae nullo patitur errore vitiari; ut per totum mundum una nobis sit unius castae communionis integritas». (23) Hanc vero Ecclesiae notabilem unitatem initium a nativitate divini Verbi incarnati ducere S. Leo in opinione est; quemadmodum haec eius declarant verba: «Generatio enim Christi origo est populi christiani, et natalis Capitis natalis est corporis. Habeant licet singuli quique vocatorum ordinem suum, et omnes Ecclesiae filii temporum sint successione distincti, universa tamen summa fidelium, fonte orta baptismatis, sicut cum Christo in passione crucifixi, in resurrectione resuscitati, in ascensione ad dexteram Patris collocati, ita cum ipso sunt in hac nativitate congeniti». (24) Cuius arcani ortus «Corporis Ecclesiae» (Col 1,18) particeps praecipua Maria fuit, quod eius virginitati Spiritus Sanctus fecunditatem dedit. Etenim S. Leo Mariam ut «Virginem et ancillam Domini et matrem», (25) ut «Genitricem Dei», (26) ut virginem perpetuam (27) collaudat.\n\nPraeterea Baptismatis Sacramentum – ut probe affirmat S. Leo – hominem quemlibet, sacro aspersum fonte, non modo Christi ipsius membrum efficit, sed consortem etiam regiae illius dignitatis et sacerdotii: «Omnes enim in Christo regeneratos, crucis signum efficit reges, Sancti vero Spiritus unctio consecrat sacerdotes». (28) Deinde, quos Sacramentum Confirmationis, a S. Leone «sanctificatio chrismatum» nuncupatum, (29) corroboravit, atque Christo Iesu, Corporis Ecclesiae Capiti, assimulavit, eos sane Eucharistiae sacramentum perficit. «Non enim – de S. Leonis sententia – aliud agit participatio Corporis et Sanguinis Christi, quam ut in id quod sumimus transeamus; et in quo commortui, et consepulti, et conresuscitati sumus, ipsum per omnia et spiritu et carne gestemus». (30)\n\nAt illud perspectum habeatur necesse est, non esse christifidelium cum divino Redemptore omnium Capite perfectam illam coniunctionem, qua videlicet iidem cum Ipso unum vivens et adspectabile corpus efficiunt, nisi pariter iisdem animi virtutibus, religiosorumque communicatione rituum et Sacramentorum alii cum aliis cohaereant, pariter omnes eandem fidem servent ac profiteantur. Nam, pro S. Leonis opinione: «Magnum praesidium est fides integra, fides vera, in qua nec augeri ab ullo quidquam, nec minui potest: quia nisi una est, fides non est». (31) Ut vero fidei servetur unitas, postulat sane necessitas, ut divinarum veritatum magistri, Episcopos dicimus, inter se una et mente et voce consentiant, iidemque suam ad Romani Pontificis sententiam ascribant; siquidem: «connexio totius corporis unam sanitatem, unam pulchritudinem facit; et haec connexio totius quidem corporis unanimitatem requirit, sed praecipue exigit concordiam sacerdotum. Quibus cum dignitas sit communis, non est tamen ordo generalis: quoniam et inter beatissimos apostolos in similitudine honoris fuit discretio potestatis; et cum omnium par esset electio, uni tamen datum est ut caeteris praeemineret». (32)\n\nDe sententia igitur S. Leonis, cuiusvis unitatis sub oculos positae, qua catholica coagmentatur Ecclesia, caput et columen est Romanae Sedis Episcopus, ut et Petri est successor et Christi in terris Vicarius. Quae S. Leonis opinio certe et evangelicis documentis et catholica disciplina nititur, antiquitus tradita; ut ex verbis planissime efficitur, quae sequuntur: «De toto mundo unus Petrus eligitur, qui et universarum gentium vocationi, et omnibus apostolis, cunctisque Ecclesiae Patribus praeponatur: ut quamvis in populo Dei multi sacerdotes sint multique pastores, omnes tamen proprie regat Petrus, quos principaliter regit et Christus. Magnum et mirabile, dilectissimi, huic viro consortium potentiae suae tribuit divina dignatio; et si quid cum eo commune caeteris voluit esse principibus, numquam nisi per ipsum dedit quidquid aliis non negavit». (33) Cumque vinculum indissolubile inter Petri et aliorum Apostolorum ius potestatis a Deo iniectum maxime ad catholicam unitatem pertinere existimet, hac in veritate declaranda haeret, hisce usurpatis verbis: «Transivit quidem etiam in alios apostolos ius potestatis istius» (hoc est, ligandi atque solvendi) «et ad omnes Ecclesiae principes decreti huius constitutio commeavit; sed non frustra uni commendatur, quod omnibus intimetur. Petro enim ideo hoc singulariter creditur, quia cunctis Ecclesiae rectoribus Petri forma praeponitur». (34)\n\nAd haec, sanctissimum hunc Pontificem haudquaquam fugit esse aspectabili Ecclesiae unitati statutum praesidium maxime necessarium: summam videlicet eandemque nulli errori obnoxiam docendi potestatem, a Christo Iesu ipsi Petro Apostolorum principi eiusque successoribus traditam. Haec enim non dissimulanter prae se fert: «Specialis a Domino Petri cura suscipitur, et pro fide Petri proprie supplicatur, tamquam aliorum status certior sit futurus, si mens principis victa non fuerit. In Petro ergo omnium fortitudo munitur, et divinae gratiae ita ordinatur auxilium, ut firmitas quae per Christum Petro tribuitur, per Petrum apostolis conferatur». (35)\n\nQuod autem S. Leo tam dilucide tamque asseveranter de Apostolo Petro pronuntiat, id ipsum de se pronuntiare non dubitat: non quod quidem ad vulgi honores spectet, sed quod illud sibi habet persuasissimum, sese esse, perinde ac principem Apostolorum, Iesu Christi Vicarium: ut ex hoc colligitur sermonum ab eo habitorum loco: «Non est itaque nobis praesumptuosa festivitas qua suscepti sacerdotii diem divini muneris memores honoramus; quandoquidem pie et veraciter confitemur, quod opus ministerii nostri in omnibus quae recte agimus, Christus exsequitur; et non in nobis, qui sine illo nihil possumus, sed in ipso, qui possibilitas nostra est, gloriamur». (36) Quibus verbis tantum abest ab eo ut opinetur S. Petrum alienum Christi Ecclesiae adhuc administrandae, ut re ipsa dum assiduitate fidit divini Conditoris Ecclesiae, interea tutela fidat Petri Apostoli, cuius se heredem declarat et successorem, cuiusque auctoritatis «vice fungitur». (37) Itaque generalis muneris sui fructus potius Petri Apostoli meritis assignat, quam suae ipsius arrogat et vindicat industriae. Quod, ut aliae, haec etiam eius aperte ostendit sententia: «Si quid itaque a nobis recte agitur, recteque discernitur, si quid a misericordia Dei quotidianis supplicationibus obtinetur, illius est operum atque meritorum, eius in sede sua vivit potestas et excellit auctoritas». (38) Atque haec S. Leonis doctrina nullo modo est habenda inaudita. Nam ex Decessorum suorum S. Innocentii I (39) et S. Bonifacii I (40) sententia, congruenterque illis Evangeliorum locis, quos non semel interpretatus est (Mt 16,1718; Lc 22,31-32; Io 21,15-17), pro certo hoc habet, sibi a Christo summum munus atque officium obvenisse pastoris. Ait enim: «Curam quam universis Ecclesiis principaliter ex divina institutione debemus». (41)\n\nQuid igitur mirum, si Apostolorum Principis laudes cum Romae laudibus S. Leo coniungere atque copulare solet? Etenim de Apostolis Petro et Paulo oratione instituta, his Urbem appellat vocibus: «Isti enim sunt viri per quos tibi Evangelium Christi, Roma, resplenduit … Isti sunt qui te ad hanc gloriam provexerunt, ut gens sancta, populus electus, civitas sacerdotalis et regia, per sacram beati Petri sedem caput orbis effecta, latius praesideres religione divina quam dominatione terrena. Quamvis enim multis aucta victoriis ius imperii tui terra marique protuleris, minus tamen est quod tibi bellicus labor subdidit, quam quod pax Christiana subiecit». (42) Quos vero admonuit, quibus amplissimis verbis sanctus Paulus Romanorum illius temporis christianorum fidem praedicavisset, sollertissimus Pontifex, paterna hac usus incitatione, eosdem cohortatur, ut suam ipsi integram, nullis contactam vitiis servent fidem: «Vos ergo, dilecti Deo et apostolico testimonio comprobati, quibus beatus apostolus Paulus, doctor gentium, dicit: ‹Quoniam fides vestra annuntiatur in universo mundo› custodite in vobis quod tantum praedicatorem agnoscitis sensisse de vobis. Nemo vestrum efficiatur huius laudis alienus, ut quos per tot saecula docente Spiritu Sancto haeresis nulla violavit, ne Eutychianae quidem impietatis possint maculare contagia». (43)\n\nAdmodum insignis opera, quam in Romanae Ecclesiae propugnanda auctoritate S. Leo collocaverat, ad irritum nequaquam cecidit; quamdoquidem eius praecipue ob dignitatem factum est, ut «arcem apostolicae petrae» venerarentur extollerentque laudibus non solum Episcopi Occidentis provinciis praepositi, qui Conciliis Romae habitis interfuerant, verum etiam amplius quingenti Orientis Antistites, qui Chalcedonem convenerant, (44) ipsique Constantinopolitani imperatores. (45) Quin et illud accedit quod, anno quadringentesimo quadragesimo nono, antequam nempe tantus ille Chalcedonensis conventus cogeretur, Theodoretus Cyrensis Episcopus, illustre quod sequitur praeconium Romano Episcopo eiusque gregi perbeato detulerat. «Vobis enim primas in omnibus tenere convenit. Multis siquidem praerogativis ornatur sedes vestra. Etenim alias urbes ornat vel magnitudo, vel pulchritudo, vel habitatorum frequentia …; vestrae vero bonorum affluentiam, bonorum largitor dedit. Illa enim omnium maxima et clarissima, quae et orbi terrarum praesidet, et incolarum multitudine redundat … Habet praeterea communium patrum magistrorumque veritatis Petri et Pauli sepulcra, fidelium animas illuminantia. Quorum beatissimum ac divinum par, in Oriente quidem exortum est, et radios quaquaversum diffudit; sed in Occidente vitae occasum ultro subiit, atque inde nunc orbem universum collustrat. Hi sedem vestram nobilissimam reddiderunt; hic bonorum vestrorum est apex. At illorum sedem nunc etiam illorum Deus illustravit, dum in ea sanctitatem vestram rectae fidei radios fundentem constituit». (46)\n\nNeque vero eximiae laudes, quibus Orientalium Ecclesiarum procuratores Leonem ornaverant, eidem vita functo tribui sunt desitae. Nam liber, qui de sacris Byzantiorum ritibus est, quique diem duodevicesimum mensis Februarii S. Leonis honoribus consecrat, eum verissime praedicat: «sanae fidei ducem, pietate praestantem ac dignitate augusta doctorem, orbis terrarum sidus, christianorum decus ac lumen, Sancti Spiritus lyram». (47) Cum qua praedicatione praedicatio plane concinit Menologii Gelasiani, in quo haec leguntur: «Admirabilis iste pater noster Leo ob multas virtutes suas et continentiam atque puritatem, episcopus magnae Romae ordinatus, multa quidem alia virtutibus suis digne gessit; sed praecipue in iis, quae ad rectam fidem pertinent, refulsit». (48)\n\nHaec, Venerabiles Fratres, Nobis placuit in omnium memoriam redigere, ut pro explorato habeatur, gratissimum illum laudum concentum, quibus antiqua aetate S. Leonis Magni sanctitudo praedicabatur, sive in Orientis sive in Occidentis regionibus fuisse communem. O utinam ab iis qui hodie vivunt rerum ecclesiasticarum studiosis, a Romana Ecclesia dissidentibus, S. Leonis veteris communisque redintegrentur exsistimationis testimonia! Nam cum dolendae dissensiones, quae immortalis huius Pontificis doctrinam et amplissima gesta attingunt, compositae fuerint, tum quidem illustriore luce ea fulgebit fides, qua ab ipsis creditur: «unus … Deus, unus et mediator Dei et hominum, homo Christus Iesus» (1 Tm 2,5).\n\nQuod autem ad Nos attinet, utpote qui S. Leoni in Romanam Petri Cathedram successerimus, quemadmodum eodem firmo fidei assensu profitemur divinam mandati illius originem, quod Christus Iesus Apostolis eiusque successoribus dedit ut universis gentibus evangelium nuntiarent et sempiternae earum saluti prospicerent, ita, pia vota iterantes S. Leonis, ut populi omnes viam ingrediantur exoptamus, quae ad veritatem, ad caritatem et ad pacem ducit. Atque eam ipsam ob causam, ut videlicet Ecclesia excelsum huiusmodi munus commodius absolvere possit, propositum Concilium Oecumenicum Vaticanum II convocandi inivimus, plane confisi fore ut tam sollemnis sacrorum Antistitum consessus, non solum artioribus vinculis illam confirmet fidei, cultus et regiminis unitatem, quae propria ac peculiaris est verae Christi Ecclesiae nota, (49) sed ut etiam plurimorum ad se convertat oculos, qui christiano censentur nomine, eosque impellat omnes ad se congregandos circa «Pastorem magnum ovium» (Hb 13,20), qui Petro eiusque successoribus gregem suum perpetuo custodiendum commisit (cf. Io 21,15-17).\n\nNostram igitur vehementem adhortationem, qua omnes ad Ecclesiae vocamus unitatem, vocem resonare volumus Leonis, qui saeculo quinto unitatem eandem iterum iterumque christiano populo inculcavit. Item praeclara ea verba ingeminare placet, quae ad omnium Ecclesiarum christifideles fecit S. Irenaeus, qui non sine Dei providentis consilio ex Asia ad regendam Lugdunensem sedem evocatus, eam facto martyrio illustravit. Is enim postquam integram agnovit et numquam intermissam Romanorum Pontificum seriem, ad quos pertinet duorum Principum Apostolorum potestas hereditate tradita, (50) his verbis omnes Christi sectatores hortatur: «Ad hanc enim Ecclesiam, propter potiorem principalitatem, necesse est omnes convenire Ecclesias, hoc est, eos qui sunt undique fideles, in qua semper ab his qui sunt undique (vel ‹qui praesunt ecclesiis›) conservata est ea quae est ab apostolis traditio». (51)\n\nAttamen ut haec Nostra ad unitatem adhortatio illam praesertim precationem referat sitienter expetimus, quam humani generis Servator Patri admovit in novissima coena: « Ut omnes unum sint, sicut tu, Pater, in me, et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint» (Io 17,21). Quam precationem quisnam dubitet ita esse a caelesti Patre auditam, quemadmodum ab eo fuit acceptum cruentum sacrificium in Cruce factum? Nonne Christus Dominus se a Patre semper audiri asseveravit? (cf. Io 11,42). Quamobrem Ecclesiam, pro qua ipse precatus est seseque in Cruce immolavit, et cui praesentem opem suam pollicitus est defuturam numquam, certa fide credimus semper fuisse ac permanere «unam, sanctam, catholicam et apostolicam», ut a Conditore suo constituta est.\n\nAt, pro dolor, in praesentia, non secus atque olim, populum christianum eiusmodi unitatem non ostendere videmus, cuius vi omnes in Christum credentes et eandem fidem profiteantur, et eodem utantur cultu, et eidem supremae pareant auctoritati. Nihilominus iucundo solacio suavique spe cernimus, in variis terrarum orbis partibus plurimorum nisus crebriores fieri, qui magno animo id assequi contendunt, ut inter christianos universos etiam aspectabilis illa unitas instauretur, quae Divini Servatoris consiliis, mandatis votisque digne satisfaciat. Cum autem Nobis persuasum habeamus, hanc unitatem, quam tot egregiae voluntatis homines non sine quodam Sancti Spiritus instinctu cupiunt, effici nullo modo posse, nisi secundum illud Iesu Christi praedictum: «fiet unum ovile et unus pastor» (Io 10,16), ab eodem propterea Christo, quem mediatorem et advocatum habemus apud Patrem (cf. 1 Tm 2,5; 1Io 2,1), supplicibus precibus imploramus, ut christiani universi notas, quibus ipsius vera Ecclesia ab aliis discernitur, agnoscant eidemque se deditissimorum filiorum more addicant. Utinam ita benignissimus Deus faxit, ut quam mox exspectatissimus ille illucescat dies, quo felix omnium concordia coniungatur! Tunc omnes qui a Christo redempti sunt, in unam coëuntes familiam divinamque collaudantes misericordiam, una, eaque laetissima, voce cum antiquo Psalte concinent: «Ecce quam bonum et quam iucundum, habitare fratres in unum!» (Ps 132,1).\n\nQuae quidem pax, qua eiusdem caelestis Patris filii eiusdemque aeternae beatitatis coheredes gratiam invicem reconciliabunt, praeclarum sane Iesu Christi Mystici corporis triumphum testabitur.\n\nDecimo quinto saeculo ab obitu S. Leonis Magni exeunte, catholicam Ecclesiam eiusmodi acerbitatibus curisque oppugnari videmus, Venerabiles Fratres, quas ad angustias aliquam habere similitudinem dixerimus, quarum fluctibus saeculo quinto vertente occupabatur. O quot enim procellae, nostris hisce diebus, urgent Ecclesiam, patrisque animum idcirco obruunt Nostrum; tametsi de iis nos aperte monuit divinus Redemptor! Videmus multis locis «fidem Evangelii» (cf. Phil 1,27) in magnum periculum adduci; videmus alicubi contendi, plerumque tamen frustra, ut Episcopi, ut sacerdotes, ut christifideles denique se ab hac catholicae unitatis quadam quasi arce, a Romana videlicet Sede, misere seiungant. Quamobrem, ut ab Ecclesiae finibus hoc periculi genus propulsetur, fidenti animo vigilantissimi huius Pontificis tutelam fidemque imploramus, qui modo laboribus susceptis, modo foras datis scriptis, modo acerbitatibus toleratis, inter momenta catholicae unitatis maxime omnium fuit. Ad eos vero, qui aeque veritatis et iustitiae gratia ingemiscunt, consolatoria ea verba dirigimus, quibus olim S. Leo cum clerum et magistratus tum populum Constantinopolitanum compellavit: «State igitur in spiritu catholicae veritatis et apostolicam cohortationem ministerio nostri oris accipite. ‹Quia vobis donatum est pro Christo non solum ut in eum credatis, sed etiam ut pro illo patiamini› (Phil 1,29)». (52) Ad eos autem quod pertinet, quos penes catholica unitas certa est atque stabilis, Nos qui, licet meritis longe impares, divini Redemptoris vice fungimur, pro ipsis a caelesti Patre precibus illud petimus, quod Christus idem pro discipulis suis carissimis et pro iis qui in se essent credituri, hac usus obsecratione, expoposcit: «Pater sancte … rogo … ut sint consummati in unum» (cf. Io 17,11.20.23); pro universis nempe Ecclesiae filiis Deum oramus vehementissime, ut illorum unitas eam capiat perfectionem et consummationem, quam unam a caritate, «quod est vinculum perfectionis» (Col 3,14), capere sane potest. Ex una enim caritate, qua pariter ad Deum praecipue amandum feramur, pariter ad proximos omni beneficentiae officio prosequendos animo alacri, laeto, magno moveamur, illud omnino proficiscitur, ut sancta Ecclesia, «quae templum Dei vivi» (cf. 2 Cor 6,16) est, eiusque ubique filii superno praefulgeant decore. Hos propterea Ecclesiae filios, a S. Leone verba mutuati, hoc incitamus consilio: «Cum igitur et omnes simul et singuli quique fidelium unum idemque Dei templum sint, sicut perfectum hoc in universis, ita perfectum debet esse in singulis: quia etsi non eadem est membrorum omnium pulchritudo, nec in tanta varietate partium meritorum potest esse parilitas, communionem tamen obtinet decoris connexio charitatis. In sancto enim amore consortes, etiamsi non iisdem utuntur gratiae beneficiis, gaudent tamen invicem bonis suis, et non potest ab eis extraneum esse quod diligunt, quia incremento ditescunt proprio, qui profectu laetantur alieno». (53)\n\nAd extremum Encyclicis hisce Litteris finem facere non possumus, Venerabiles Fratres, quin flagrantissimum votum, quod e pectore S. Leonis Magni erumpebat, id ipsum Nosmet iteremus, ut nempe liceat Nobis, omnes, quotquot pretiosissimo Iesu Christi sanguine sunt redempti, sub uno militantis Ecclesiae vexillo congregatos conspicere, eosque, veluti facti agmine, strenue obsistere hostium incursibus, qui in variis terrarum orbis partibus pergunt in tantum discrimen christianam fidem adducere. Nam, ut praeclaris eiusdem Decessoris Nostri rursus utamur verbis: «Tunc fit potentissimus Dei populus, quando in unitatem sanctae oboedientiae omnium fidelium corda conveniunt, et in castris militiae christianae similis ex omni parte praeparatio, et eadem est ubique munitio». (54) Etenim si in Ecclesia Christi dominabitur amor, tum tenebrarum princeps praevalere nullo modo poterit: «Quia tunc opera diaboli potentius destruuntur, cum ad Dei proximique dilectionem hominum corda revocantur». (55)\n\nQuae ut feliciter contingant, spei Nostrae adiutrix caelestiumque gratiarum auspex esto Apostolica Benedictio, quam vobis singulis universis, Venerabiles Fratres, itemque gregibus sealulae vigilantiae vestrae concreditis paterna caritate impertimus.\n\nDatum Romae, apud S. Petrum, die 11 mensis Novembris, anno 1961, Pontificatus Nostri quarto.\n\nIOANNES PP. XXIII\n\n(1) IOANNES PP. XXIII, Litt. enc. Aeterna Dei sapientia de Sancto Leone I Magno, Pontifice Maximo et Ecclesiae Doctore, ab eius obitu anno millesimo quingentesimo exeunte, [Ad venerabiles fratres Patriarchas, Primates, Archiepiscopos, Episcopos aliosque locorum Ordinarios pacem et communionem cum Apostolica Sede habentes], 11 Novembris 1961: AAS 53(1961), pp. 785-803. Versione italiana: L'Osservatore romano, 9-10 dic. 1961.\n\nSan Leone Magno pontefice, pastore e dottore: servitore fedele della sede apostolica; pastore della chiesa universale; luminare di dottrina. – Il XV centenario leoniano e il concilio Vaticano 11: l'unità della chiesa nel pensiero del santo; il vescovo di Roma centro dell'unità visibile; prerogative del magistero di san Pietro e dei suoi successori; grandezza spirituale dell'Urbe; vasta risonanza di mirabile opera; voti per il ritorno dei fratelli separati. – Esortazione finale.\n\n(2) Cf. Sermo, 12 oct. 1952: AAS 44 (1952), p. 831.\n\n(3) Cf. Ed. DUCHESNE, I, 238.\n\n(4) Cf. Ep. 31, 4: PL 54, 794.\n\n(5) PL 59, 9-272.\n\n(6) De Incarnat. Domini, contra Nestorium libr. VII, prol.: PL 50, 9.\n\n(7) PL 55, 21-156.\n\n(8) Cf. PL 54, 757.\n\n(9) PL 54, 759.\n\n(10) Cf. Ep. 29, ad Theodosium august.: PL 54, 783.\n\n(11) Cf. Ep. 28: PL 54, 756.\n\n(12) Cf. Ep. 95, 2, ad Pulcheriam august.: PL 54, 943.\n\n(13) Cf. Ep. 95, 2, ad Pulcheriam august., 2: PL 54, 943.\n\n(14) Cf. Ep. 95, 2, ad Pulcheriam august.: PL 54, 943.\n\n(15) Cf. Ep. 89, 2, ad Marcianum imper.: PL 54, 931; Ep. 103, ad Episcopos Galliarum: PL 54, 988-991.\n\n(16) Litt. enc. Sempiternus Rex, 8 sept. 1951: AAS 43 (1951), pp. 625-644; EE 6/824-872.\n\n(17) Cf. C. KIRCH, Enchiridion fontium hist. eccl. antiquae, Friburgi in Br.4 1923, n. 943.\n\n(18) Ep. 104, 3, ad Marcianum imper.: PL 54, 995; cf. Ep. 106, ad Anatolium, episc. Constantinopolitanum: PL 54, 995.\n\n(19) Ep. 114, 3, ad Marcianum imper.: PL 54, 1022.\n\n(20) Ep. 114, 3, ad Marcianum imper.: PL 54, 1022.\n\n(21) BENEDICTUS XIV, Const. apost. Militantis Ecclesiae, 12 oct. 1754: Benedicti PP. XIV Bullarium, tom. III, pars II, p. 205 (Opera omnia, vol. 18, Prati 1847).\n\n(22) Ep. 12, 5, ad Episcopos Africanos: PL 54, 652.\n\n(23) Ep, 80, 1, ad Anatolium, episc. Constantinopolitanum, 1: PL 54, 913.\n\n(24) Serm. 26, 2, in Nativ. Domini: PL 54, 213.\n\n(25) Cf. Ep. 165, 2, ad Leonem imper.: PL 54, 1157.\n\n(26) Cf. Ep. 165, 2, ad Leonem imper.: PL 54, 1157.\n\n(27) Cf. Serm. 22, 2, in Nativ. Domini2: PL 54, 195.\n\n(28) Cf. Serm. 4, 1, in Nativ. Domini: PL 54 149; cf. Serm. 64, 6, de Passione Domini: PL 54, 357; Ep. 69, 4: PL 54, 870.\n\n(29) Serm. 66, 2, de Passione Domini: PL 54, 365-366.\n\n(30) Serm. 64, 7, de Passione Domini: PL 54, 357.\n\n(31) Serm. 24, 6, in Nativ. Domini: PL 54, 207.\n\n(32) Ep. 14, 11, ad Anastasium episc. Thessal.: PL 54, 676.\n\n(33) Serm. 4, 2, de natali ipsius: PL 54, 149-150.\n\n(34) Serm. 4, 2, de natali ipsius: PL 54, 151; cf. Serm. 83, 2, in natali s. Petri Apost.: PL 54, 430.\n\n(35) Serm. 4, 3: PL 54, 151-152; cf. Serm. 83, 2: PL 54, 451.\n\n(36) Serm. 5, 4, de natali ipsius: PL 54, 154.\n\n(37) Cf. Serm. 3, 4, de natali ipsius: PL 54, 147.\n\n(38) Serm. 3, 3 de natali ipsius: PL 54, 146; cf. Serm. 83, 3, in natali s. Petri Apost.: PL 54 432.\n\n(39) Ep. 30, ad Concil. Milev.: PL 20, 590.\n\n(40) Ep. 13, ad Rufum episc. Thessaliae, 11 mart. 422: C. SILVA-TAROUCA S.I, Epistolarum Romanorum Pontificum collect. Thessal. , Romae 1937, p. 27.\n\n(41) Ep. 14, 1, ad Anastasium episc. Thessal.: PL 54, 668.\n\n(42) Serm. 82, 1, in natali Apost. Petri et Pauli: PL 54, 422-423.\n\n(43) Serm. 86, 3, tract. contra haer. Eutychis: PL 54, 468.\n\n(44) MANSI, Concil. amplissima collect., VI, p. 913.\n\n(45) Ep. 100, 3, Marciani imper. ad Leonem episc. Romae: PL 54, 972; Ep. 77, 1, Pulcheriae aug. ad Leonem episc. Romae: PL 54, 907.\n\n(46) Ep. 52, 1, Theodoreti episc. ad Leonem episc. Romae: PL 54, 847.\n\n(47) Μηναια ταυ ολον ενιαυτου, III, Roma 1896, p. 612.\n\n(48) MIGNE, PG 117, 319.\n\n(49) Cf. CONC. VAT. I, sess. III, cap. 3 de fide.\n\n(50) Cf. Adversus Haereses, I. III, c. 2, n. 2: PG 7, 848.\n\n(51) Cf. Adversus Haereses, I. III, c. 2, n. 2: PG 7, 848.\n\n(52) Ep. 50, 2, ad Constantinopolitanos: PL 54, 843.\n\n(53) Serm. 48, 1, de Quadrag.: PL 54, 298-299.\n\n(54) Ep, 88, 2: PL 54, 441-442.\n\n(55) Ep. 95, 2, ad Pulcheriam august.: PL 54, 943.\n\nCopyright © Dicasterium pro Communicatione\n\nSancta Sedes\n\nSancta Sedes","witnesses":[{"sourceUrl":"https://www.vatican.va/content/john-xxiii/la/encyclicals/documents/hf_j-xxiii_enc_11111961_aeterna-dei.html","sha256":"940c64cfd7452e9456f68d22f61bf7f4b53cc09abee135e92a225e9e7b35129d","localUrl":"assets/docs/magisterium/source-corpus/aeterna-dei-6e03bd0b2c/la.html","textUrl":"assets/docs/magisterium/source-corpus/aeterna-dei-6e03bd0b2c/la.txt"}]},"pt":{"code":"pt","label":"Português","contentFormat":"plain-text","text":"Aeterna Dei Sapientia (11 de novembro de 1961)\n\nA Santa Sé\n\nportuguês\n\nFrançais\n\nEnglish\n\nItaliano\n\nPortuguês\n\nEspañol\n\nDeutsch\n\nPolski\n\nالعربيّة\n\n中文\n\nLatine\n\n×\n\nA Santa Sé\n\nMagisterium\n\nCalendário\n\nCelebrações litúrgicas\n\nBilhetes para audiências e celebrações papais\n\nSumos Pontífices\n\nColégio Cardinalício\n\nCúria Romana e outras Organizações\n\nSínodo\n\nSala de Imprensa\n\nVatican News - Radio Varicana\n\nL'Osservatore Romano\n\nJoão XXIII\n\nEncíclicas\n\nA\n\nA\n\nA\n\nGeração de PDF em andamento.....\n\nEN\n\n- ES\n\n- IT\n\n- LA\n\n- PT\n\nCARTA ENCÍCLICA\n\nAETERNA DEI SAPIENTIA\n\nDO SUMO PONTÍFICE\n\nJOÃO XXIII\n\nAOS VENERÁVEIS IRMÃOS\n\nPATRIARCAS, PRIMAZES,\n\nARCEBISPOS, BISPOS\n\nE OUTROS ORDINÁRIOS DO LUGAR,\n\nEM PAZ E COMUNHÃO\n\nCOM A SÉ APOSTÓLICA\n\nSOBRE SÃO LEÃO I MAGNO\n\nPONTÍFICE MÁXIMO E DOUTOR\n\nDA IGREJA, AO CUMPRIR-SE\n\nO XV CENTENÁRIO DA SUA MORTE\n\nVeneráveis irmãos\n\nsaudações e bênção apostólica\n\n1. A eterna sabedoria de Deus, que \"alcança com vigor de um extremo ao outro e governa o universo retamente\" (Sb 8, 1), parece haver impresso com singular esplendor a sua imagem no espírito de s. Leão I, Sumo Pontífice. Este, com efeito, \"grandíssimo entre os grandes\", [1] como justamente lhe chamou o nosso predecessor Pio XII, de venerável memória, apareceu dotado, em medida extraordinária, de intrépida fortaleza e de paternal bondade.\n\n2. Por este motivo, nós, chamados pela divina Providência a sentar-nos na cátedra de Pedro, que s. Leão Magno tanto ilustrou com a sabedoria do governo, com a riqueza de doutrina, com a sua magnanimidade e com a sua inexaurível caridade, sentimos o dever, veneráveis irmãos, na circunstância do décimo quinto centenário do seu bem-aventurado trânsito, de lhe evocar as virtudes e os méritos imortais, certos como estamos de que isto contribuirá notavelmente para a vantagem comum das almas e para a exaltação da religião católica. Com efeito, a grandeza desse pontífice não está ligada principalmente ao gesto de intrépida coragem com que, inerme, revestido somente da majestade de sumo sacerdote, no ano de 452 enfrentou o feroz Átila, rei dos Hunos, nas margens do Míncio, e persuadiu-o a se retirar para além do Danúbio. Este foi, indubitavelmente, um gesto nobilíssimo, digno, tanto quanto possível, da missão pacificadora do pontificado romano; mas, na realidade, representa apenas um episódio e um indício de uma vida toda inteira despendida em favor do bem religioso e social, não só de Roma e da Itália, como também da Igreja universal.\n\nSÃO LEÃO MAGNO, PONTÍFICE,\n\nPASTOR E DOUTOR DA IGREJA UNIVERSAL 3. À vida e à operosidade de S. Leão bem se podem aplicar as palavras da Sagrada Escritura: \"A senda dos justos brilha como a aurora, e vai alumiando até que se faça o dia\" (\n\nPr 4, 18), bastando que se considerem os três aspectos distintivos e característicos da sua personalidade: o fiel servo da Sé Apostólica, o vigário de Cristo na terra, o doutor da Igreja universal.\n\nServo fiel da Sé Apostólica 4. \"Leão, toscano de nascimento, filho de Quinciano\", como nos informa o\n\nLiber Pontificalis,\n\n[2] nasceu em fins do século IV. Tendo, porém, vivido em Roma desde a primeira juventude, pode justamente chamar a Roma sua pátria,\n\n[3] ali onde, ainda jovem, foi agregado ao clero romano, chegando até ao grau de diácono. No período que vai de 430 a 439, exerceu influência considerável nos negócios eclesiásticos, prestando seus serviços ao pontífice Xisto III. Teve relações de amizade com s. Próspero da Aquitânia e com Cassiano, fundador da célebre Abadia de s. Vitor, em Marselha; deste, que ele exortara a escrever o\n\nDe incarnatione Domini\n\n[4] contra os Nestorianos, recebeu Leão este elogio verdadeiramente singular para um simples diácono: \"Honra da Igreja e do sacro ministério\".\n\n[5] Enquanto se achava na Gália, ali enviado pelo Papa por sugestão da corte de Ravena, para solucionar o conflito entre o patrício Écio e o prefeito Albino, morreu Xisto III. Foi então que a Igreja de Roma pensou que não se podia confiar o poder de vigário de Cristo a homem melhor do que o diácono Leão, que já se revelara tanto um seguro teólogo como um fino diplomata. Recebeu, pois, ele a sagração episcopal a 29 de setembro de 440, e o seu pontificado foi um dos mais longos da antiguidade cristã, e indubitavelmente um dos mais gloriosos. Morreu em novembro de 461, e foi sepultado no pórtico da basílica de s. Pedro. O Papa s. Sérgio I, no ano 688, mandou transferir os despojos do santo pontífice \"para a rocha de Pedro\"; depois da construção da nova basílica, foram colocados debaixo do altar que é a ele dedicado.\n\n5. E agora, querendo simplesmente indicar o caráter saliente da sua vida, não podemos deixar de proclamar que bem raramente o triunfo da Igreja de Cristo sobre os seus inimigos espirituais foi tão glorioso como durante o pontificado de s. Leão Magno. Este, em verdade, no correr do século V, brilha no céu da cristandade como um astro resplendente. E nem pode tal afirmação ser, de modo algum, desmentida, especialmente se se considera o campo doutrinário da fé católica; nele, com efeito, o seu nome está ligado simplesmente aos de santo Agostinho de Hipona e de s. Cirilo de Alexandria. Efetivamente, se santo Agostinho, como todos sabem, reivindicou, contra a heresia pelagiana, a absoluta necessidade da graça para viver honestamente e conseguir a salvação eterna, se s. Cirilo de Alexandria, contra as erradas afirmações de Nestório, defendeu a divindade de Jesus Cristo e a divina maternidade de Maria Virgem, de sua parte s. Leão, herdeiro da doutrina dos dois insignes luzeiros da Igreja do Ocidente e do Oriente, domina sobre todos os seus contemporâneos na clara afirmação dessas fundamentais verdades da fé católica. E, assim como santo Agostinho é aclamado na Igreja como doutor da graça, e s. Cirilo como doutor da encarnação, assim também s. Leão é celebrado, sobre todos, como o doutor da unidade da Igreja.\n\nPastor da Igreja universal\n\n6. Com efeito, basta deitar um rápido olhar à prodigiosa atividade de pastor e de escritor desenvolvida por s. Leão no longo período do seu pontificado, para daí tirar a convicção de haver ele sido o asseverador e o defensor da unidade da Igreja tanto no campo doutrinário como no campo disciplinar. Se, depois, se passa ao campo litúrgico, fácil é notar que o piedosíssimo pontífice promoveu a unidade de culto, compondo, ou ao menos inspirando, algumas das mais elevadas orações, que se acham contidas no chamado Sacramentário Leoniano.[6] 7. Com presteza e autoridade interveio ainda na controvérsia sobre a unidade ou duplicidade de natureza em Jesus Cristo, obtendo o triunfo da verdadeira doutrina relativa à encarnação do Verbo de Deus: fato este que lhe imortalizou seu nome na lembrança dos pósteros. Seja lembrada, a tal respeito, a famosa\n\nCarta a Flaviano, bispo de Constantinopla, na qual, com admirável clareza e propriedade, s. Leão expõe a doutrina sobre o mistério da encarnação do Filho de Deus, em conformidade com o ensino dos profetas, do evangelho, dos escritos apostólicos e do \"Símbolo da fé\".' Carta essa da qual parece oportuno salientarmos as seguintes expressões verdadeiramente escultóricas: \"Permanecendo, portanto, íntegras as propriedades de uma e de outra natureza, confluentes na pessoa única, pela majestade divina foi assumida a pouquidão humana, pelo poder a franqueza, pela eternidade a mortalidade; e, com o fim de satisfazer a dívida da nossa condição, a natureza inviolável uniu-se a uma natureza passível, de maneira tal que, como justamente convinha à nossa salvação, o único e insubstituível mediador entre Deus e os homens, Jesus Cristo homem, pudesse, sim, morrer segundo uma natureza, mas não segundo a outra. Portanto, o Verbo, mesmo assumindo a natureza íntegra e perfeita de verdadeiro homem, nasceu verdadeiro Deus, completo nas suas divinas propriedades, completo outrossim nas nossas\".\n\n[8]\n\n8. Nem a isso se limitou s. Leão. Com efeito, à carta a Flaviano, na qual mais difusamente expusera \"tudo o que a Igreja católica universalmente acreditava e ensinava acerca do mistério da encarnação do Senhor\", [9] s. Leão fez seguir a condenação do concílio de Éfeso de 449. Nele, recorrendo à ilegalidade e à violência, procurara-se fazer triunfar a errada doutrina de Eutiques, o qual, \"muito inconsiderado e muito ignorante\",[10] obstinava-se em querer reconhecer em Jesus Cristo só uma única natureza, a divina. Com todo direito o papa denominou tal concílio um \"latrocínio\",[11] visto que, contravindo às claras disposições da sé apostólica, ousara por todos os meios \"atacar a fé católica\"[12] e \"reforçar uma execrável heresia\".[13] 9. O nome de s. Leão está ligado sobretudo ao célebre concílio de Calcedônia de 451, cuja convocação, conquanto solicitada pelo imperador Marciano, só foi aceita pelo pontífice com a condição de ser o concílio presidido pelos seus enviados.\n\n[14] Esse concílio, veneráveis irmãos, constitui uma das páginas mais gloriosas na história da Igreja católica. Mas não julgamos necessário fazer dele aqui evocação particularizada, de vez que, a essa grandiosa assembléia, no correr da qual triunfaram com igual esplendor a verdadeira fé nas duas naturezas do Verbo encarnado e no primado do magistério do pontífice romano, o nosso predecessor\n\nPio XII dedicou uma das suas mais celebradas encíclicas, no décimo quinto centenário do memorável acontecimento.\n\n[15]\n\n10. Não menos evidente apareceu a solicitude de s. Leão pela unidade e pela paz da Igreja quando ele demorou a dar sua aprovação aos atos do concílio. Essa demora, na realidade, não deve ser atribuída nem a negligência nem a qualquer razão de caráter doutrinário, senão que, - como ele próprio depois declarou - com isso pretendeu ele opor-se ao cânone 28, no qual, não obstante o protesto dos legados pontifícios, e no evidente desejo de granjearem a benevolência do imperador de Bizâncio, os padres conciliares haviam reconhecido à Sé de Constantinopla o primado sobre todas as Igrejas do oriente. Esta disposição aparecia a s. Leão como uma aberta afronta aos privilégios de outras Igrejas mais antigas e mais ilustres, reconhecidas mesmo pelos padres do concílio de Nicéia; e, além disto, constituía um prejuízo para o prestígio da própria Sé Apostólica. Este perigo, mais do que nas palavras do cânone 28, fora agudamente entrevisto por s. Leão no espírito que o ditara, como claramente resulta de duas cartas, uma das quais foi a ele dirigida pelos bispos do concílio,[16] e a outra por ele dirigida ao imperador. Nesta última, repelindo as argumentações dos padres conciliares, ela assim adverte: \"Uma coisa é a ordenação das coisas do mundo, outra é a ordenação das coisas de Deus; não se terá nenhuma estrutura estável fora dessa pedra que o Senhor colocou como fundamento (Mt 16,18). Prejudica seus próprios direitos aquele que deseja o que lhe não é devido\".[17] A dolorosa história do cisma que em seguida separou da Sé Apostólica tantas ilustres Igrejas do oriente cristão está a mostrar claramente, como se deduz da passagem citada, o fundamento dos temores de s. Leão a respeito de futuras divisões no seio da cristandade. 11. Incompleta seria a nossa exposição acerca do zelo pastoral de s. Leão pela unidade da Igreja católica, se não recordássemos também, mesmo rapidamente, a sua intervenção na questão relativa à data da festa de páscoa, como também a sua vigilante solicitude afim de que as relações entre a Sé Apostólica e os príncipes cristãos fossem marcadas de recíproca estima, confiança e cordialidade. Sempre visando à paz da Igreja, ele exortou freqüentemente os próprios príncipes a cooperarem com o episcopado \"para a plena unidade católica\",\n\n[18] de modo a merecerem de Deus, \"além da coroa real, também a palma do sacerdócio\".\n\n[19]\n\nLuzeiro de doutrina 12. Além de pastor vigilantíssimo do rebanho de Cristo e corajoso defensor da fé ortodoxa, s. Leão é celebrado nos séculos como doutor da Igreja, isto é, como expositor e campeão excelentíssimo daquelas verdades divinas de que todo pontífice romano é guardião e intérprete. Isto é confirmado pelas palavras do nosso imortal predecessor Bento XIV, que, na sua bula\n\nMilitantis Ecclesiae, com a qual proclama s. Leão doutor da Igreja, tece dele este esplêndido elogio: \"Pela sua eminente virtude, pela sua sabedoria, pelo seu zelo incansável, mereceu ele dos antigos o apelativo de Magno. A superioridade da sua doutrina, seja em ilustrar os mais altos mistérios da nossa fé e em defendê-los contra a insurreição dos erros, seja em formular normas disciplinares e morais, juntamente com uma singular majestade e riqueza de elocução sacerdotal, a tal ponto ressalta e se distingue, graças aos louvores de tantos homens e à exaltação entusiástica dos concílios, dos padres e dos escritores eclesiásticos, que um pontífice tão sábio absolutamente não deve ser, por fama ou por estima, posposto a nenhum dos santos doutores que floresceram na Igreja\".\n\n[20]\n\n13. Sua fama de doutor é garantida por suas Homilias e Cartas, que a posteridade nos conservou em número bem relevante. A coletânea das Homilias abrange vários assuntos, quase todos ligados ao ciclo da sagrada liturgia. Nesses escritos ele se revela não tanto um exegeta, aplicado à exposição de um determinado livro inspirado, nem um teólogo, amante de profundas especulações em torno das verdades divinas, quanto, mais propriamente, um expositor, fiel, perspícuo e copioso, dos mistérios cristãos, aderente à interpretação transmitida pelos concílios, pelos Padres e sobretudo pelos pontífices seus antecessores. O seu estilo é simples e grave, elevado e persuasivo, digno, simplesmente, de ser julgado um modelo perfeito da eloqüência clássica. Todavia, ele nunca sacrifica à elegância do dizer a exatidão da verdade por exprimir; não fala nem escreve para se fazer admirar, e sim para iluminar as mentes e inflamar os corações à perfeita conformidade da vida prática com as verdades professadas. 14. Nas\n\nCartas, que com base no seu ofício de pastor supremo, endereçou a bispos, príncipes, sacerdotes, diáconos, monges da\n\nIgreja universal, s. Leão manifesta dotes excepcionais de homem de governo, isto é, um espírito perspicaz e sumamente prático, uma vontade pronta à ação, firme nas suas bem amadurecidas decisões, um coração aberto à compreensão paternal, repleto daquela caridade que s. Paulo aponta a todos os cristãos como \"o caminho melhor\" (\n\nl Cor 12, 31). Como não reconhecermos que tais sentimentos de justiça e de misericórdia, de fortaleza unida à clemência, lhe nasciam no coração justamente daquela mesma caridade que o Senhor reclamou de Pedro antes de lhe confiar a guarda dos seus cordeiros e das suas ovelhas? (cf.\n\nJo 21, 15-17). Com efeito, ele sempre se esforçou por fazer de si mesmo uma cópia fiel do Bom Pastor, Cristo Jesus, como se deduz da passagem seguinte: \"Temos de um lado mansidão e clemência, e, do outro, rigor e justiça. E, já que todos os caminhos do Senhor resultam de misericórdia e de verdade [fidelidade] (\n\nSl 24, 10), pela bondade que é própria da Sé Apostólica somos forçados a regular de tal modo as nossas decisões, que, bem ponderada a natureza dos delitos, cuja medida é vária, julgamos que alguns devam ser absolvidos e outros extirpados\".\n\n[21] Assim, tanto as\n\nHomilias como as\n\nCartas constituem um documento eloqüentíssimo do pensamento e dos sentimentos, das palavras e da ação de s. Leão, sempre preocupado em assegurar o bem da Igreja, na verdade, na concórdia e na paz.\n\nO XV CENTENÁRIO LEONIANO\n\nE O CONCÍLIO ECUMÊNICO VATICANO II 15. Veneráveis Irmãos, na iminência do concilio ecumênico Vaticano II, no qual os bispos, unidos em torno do romano pontífice e com ele em íntima comunhão, darão ao mundo inteiro um mais esplêndido espetáculo da unidade católica, é grandemente instrutivo e confortador trazer ao espírito, ainda que rapidamente, a alta idéia que s. Leão teve da unidade da Igreja. Esta evocação será, a um tempo, um ato de homenagem à memória do sapientíssimo pontífice, e, na iminência desse grande acontecimento, um pábulo espiritual para as almas dos fiéis.\n\nA unidade da Igreja no pensamento do santo 16. Antes de tudo s. Leão nos ensina que a Igreja é una, porque um é o seu esposo, Jesus Cristo: \"Tal é, com efeito, a Igreja virgem, unida a um só esposo, Cristo, a ponto de não admitir erro algum; de modo que, em todo o mundo, nós gozamos de uma só união, casta, integra\".\n\n[22] O santo acha, outrossim, que essa admirável unidade da Igreja teve início com o nascimento do Verbo encarnado, como resulta destas expressões: \"É, com efeito, o nascimento de Cristo que determina a origem do povo cristão: o natal da Cabeça é também o natal do corpo. Mesmo se cada um dos chamados [à fé] tem a sua vez, se todos os filhos da Igreja estão distribuídos na sucessão dos tempos, todavia o conjunto dos fiéis, nascidos da fonte batismal, assim como com Cristo são crucificados na sua paixão, são ressuscitados na sua ressurreição, são postos à destra do Pai na sua ascensão, assim também com ele são congerados neste nascimento\".\n\n[23] Desse misterioso nascimento do \"corpo da Igreja\" (\n\nCl 1,18) participou intimamente Maria, graças à sua virgindade, tornada fecunda por obra do Espírito santo. Com efeito, s. Leão exalta Maria como \"Virgem, serva e mãe do Senhor\";\n\n[24] \"Genitora de Deus\"\n\n[25] e Virgem perpétua\".\n\n[26]\n\n17. Além disto, observa ainda s. Leão, o sacramento do batismo não só torna cada cristão membro de Cristo, mas o faz também participante da sua realeza e do seu sacerdócio espiritual: \"Com efeito, todos aqueles que foram regenerados em Cristo foram também feitos reis com o sinal da cruz, e sagrados sacerdotes com a unção do Espírito Santo\".[27] O sacramento da Confirmação, chamado \"santificação dos crismas\",[28] corrobora tal assimilação a Cristo Cabeça, enquanto na eucaristia ela acha o seu remate: \"Com efeito, a participação no Corpo e no Sangue de Cristo não faz senão transformar-nos naquilo que tomamos; e em tudo, tanto na carne como no espírito, trazemos aquele mesmo no qual fomos mortos, sepultados e ressuscitados\".[29] 18. Mas, note-se bem, para s. Leão não pode haver perfeita união dos fiéis com Cristo Cabeça e entre si, como membros de um mesmo organismo vivo e visível, se aos vínculos espirituais das virtudes, do culto e dos sacramentos não se juntar a profissão externa da mesma fé: \"Grande sustentáculo é a fé íntegra, a fé verdadeira, à qual nada pode ser acrescentado ou tirado por quem quer que seja; pois que a fé, se não é única, então absolutamente não existe\".\n\n[30] Entretanto, à unidade da fé é indispensável a união entre os mestres das verdades divinas, isto é, a concórdia dos bispos entre si em comunhão com o pontífice romano e em submissão a ele. \"A compacidade de todo o corpo é que dá origem à sua sanidade e à sua beleza; e essa mesma compacidade, se reclama a unanimidade, exige entretanto sobretudo a concórdia dos sacerdotes. Estes têm em comum a dignidade sacerdotal, mas não o mesmo grau de poder; já que, mesmo entre os apóstolos, houve igualdade de honra, mas diferença de poder, enquanto a todos foi comum a graça da eleição, mas a um só foi concedido o direito de preeminência sobre os outros\".\n\n[31]\n\nO bispo de Roma, centro da unidade visível 19. Centro, pois, e sustentáculo de toda a unidade visível da Igreja católica é o bispo de Roma, como sucessor de s. Pedro e vigário de Jesus Cristo. As afirmações de s. Leão outra coisa não são senão o eco fidelíssimo dos textos evangélicos e da perene tradição católica, como ressalta do passo seguinte: \"Em todo o mundo só Pedro é eleito, para ser preposto à evangelização de todas as nações, a todos os apóstolos e a todos os Padres da Igreja; de modo que, embora no meio do povo de Deus haja muitos pastores e muitos sacerdotes, todos porém são governados propriamente por Pedro, como principalmente são governados por Cristo. De maneira grande e admirável, ó diletíssimos, Deus se dignou fazer este homem participante do seu poder; e, se quis que também os outros chefes tivessem algo de comum com ele, tudo o que concedeu aos outros sempre o concedeu por meio dele\".\n\n[32] Sobre esta verdade, que é fundamental para a unidade católica, isto é, a verdade do vínculo divino, indissolúvel entre o poder de Pedro e o dos outros apóstolos, s. Leão julga oportuno insistir: \"Certamente também aos outros apóstolos estendeu-se esse poder (isto é, de desligar e ligar] e foi transmitido a todos os chefes da Igreja; mas não é em vão que se recomenda a uma só pessoa aquilo que a todos os outros deve ser comunicado. Com efeito, este poder é confiado singularmente a Pedro, justamente porque a figura de Pedro está acima de todos aqueles que governam a Igreja\".\n\n[33]\n\nPrerrogativas do Magistério de s. Pedro e de seus sucessores 20. Mas o santo pontífice não esquece o outro vínculo essencial da unidade visível da Igreja, isto é, o magistério supremo e infalível, reservado pelo Senhor pessoalmente a Pedro e aos seus sucessores: \"O Senhor toma cuidado, de modo especial, de Pedro, e roga em particular pela fé de Pedro, como que se a perseverança dos outros estivesse mais garantida se o ânimo do chefe não fosse vencido. Em Pedro, por isso, a fortaleza de todos é protegida, e o auxílio da graça divina segue esta ordem: a firmeza que a Pedro é dada por meio de Cristo é conferida aos apóstolos através de Pedro\".\n\n[34]\n\n21. Tudo o que com tanta clareza e insistência s. Leão afirma a respeito de s. Pedro assevera-o também de si mesmo, não por estímulo de ambição humana, mas pela íntima persuasão que ele tem de si não menos que o príncipe dos apóstolos, ser o vigário do próprio Jesus Cristo, como se depreende deste trecho dos seus sermões: \"Não é para nós motivo de orgulho a solenidade com que, cheio da gratidão a Deus pelo seu dom, festejamos o aniversário do nosso sacerdócio; porquanto com toda sinceridade confessamos que todo o bem por nós praticado no desenvolvimento do nosso ministério é obra de Cristo; e não de nós, que nada podemos sem ele, mas que dele nos gloriamos, de quem deriva toda a eficácia do nosso operar\".[35] Com isto, longe de pensar que já agora s. Pedro seja estranho ao governo da Igreja, s. Leão, pelo contrário, gosta de associar à confiança na perene assistência do seu divino Fundador a confiança na proteção de s. Pedro, de quem se professa herdeiro e sucessor, \"substituindo-o no encargo\". [36] Por isto, aos méritos do apóstolo, mais do que aos seus, atribui ele os frutos do seu ministério universal. O que, entre outras coisas, é claramente provado pela seguinte expressão: \"Portanto, se algo de bom operamos ou vemos, se algo obtemos da misericórdia de Deus com as nossas orações cotidianas, isto se deve às obras e aos méritos dele; na sua Sé perdura ainda o seu poder, domina a sua autoridade\".[37] Na realidade, s. Leão não ensina nada de novo. Igualmente aos seus predecessores santo Inocêncio I [38] e s. Bonifácio I, [39] e em perfeita harmonia com os bem conhecidos textos evangélicos, por ele mesmo comentados (Mt 16, 17-18; Lc 22, 31-32; Jo 21, 15-17), ele está convencido de haver recebido do próprio Cristo o mandato do supremo ministério pastoral. Afirma, com efeito: \"A solicitude que devemos ter para com todas as Igrejas tem origem principalmente num mandato divino\".[40]\n\nGrandeza espiritual da Urbe\n\n22. Não devemos, pois, admirar-nos se à exaltação do príncipe dos apóstolos s. Leão gosta de associar a da cidade de Roma. Eis como ele se exprime a respeito dela no seu sermão em honra de s. Pedro e s. Paulo: \"São estes, deveras, os heróis por obra dos quais em ti refulgiu, ó Roma, o evangelho de Cristo...; foram eles que te alçaram a esta glória de cidade santa, de povo eleito, de cidade sacerdotal e régia; de modo que, tornada, em virtude da sagrada sede do bem-aventurado Pedro, verdadeiramente cabeça do mundo, estendes o teu império com a religião divina mais do que o estendeste com a dominação humana. Se bem que, realmente, tornada poderosa pelas muitas vitórias, afirmasses por terra e por mar o direito do império, todavia aquilo que as fadigas guerreiras te sujeitaram é menos do que aquilo que a ti submeteu a paz cristã\". [41] Lembrando, depois, aos seus ouvintes o esplêndido testemunho prestado por s. Paulo à fé dos primeiros cristãos de Roma, com a seguinte exortação o grande pontífice estimula-os a conservarem isenta de toda mácula de erro a sua fé católica: \"Vós, pois, caros a Deus e feitos dignos da aprovação apostólica, vós a quem o beato apóstolo Paulo, doutor das gentes, diz: \"A vossa fé é celebrada em todo o mundo\", guardai em vós aquilo que sabeis ter sido pensado a vosso respeito por ele, que tão autorizadamente vos exaltou. Nenhum de vós se torne imerecedor deste louvor; de modo que nem mesmo pelo contágio da impiedade de Êutiques possam ser contaminados aqueles que, sob a guia do Espírito Santo, em tantos séculos não conheceram nenhuma heresia\".[42]\n\nVasta ressonância de obra admirável\n\n23. A obra verdadeiramente insigne desenvolvida por s. Leão para salvaguarda dos direitos da Igreja de Roma não foi vã . De fato, graças ao prestígio da sua pessoa, a \"cidadela do Apóstolo Pedro\" foi louvada e venerada não só pelos bispos do ocidente, presentes nos concílios reunidos em Roma, como também por mais de quinhentos membros do episcopado oriental reunido em Calcedônia, [43] e pelos imperadores de Constantinopla.[44] Até mesmo antes do célebre concílio, Teodoreto, bispo de Ciro, tributara, em 449, ao bispo de Roma e à sua grei privilegiada, estes altos elogios: \"A vós cabe o primeiro lugar em tudo, em razão das prerrogativas que honram a vossa Sé. As outras cidades, com efeito, gloriam-se ou da sua grandeza ou do número dos seus habitantes... O Doador de todo bem concedeu-o em superabundância à vossa cidade, já que ela é a maior e a mais ilustre de todas as cidades, governa o mundo, é rica de população... Além disto, possui os sepulcros de Pedro e Paulo, pais comuns e mestres da verdade, que iluminam as almas dos fiéis. Estes dois santíssimos luzeiros tiveram, sim, origem no oriente, e difundiram os seus raios de luz por toda parte; mas, por sua espontânea vontade, sofreram no ocidente o ocaso de sua vida, e daí iluminam agora o mundo. Esses tornaram nobilíssima a vossa Sé; aqui está a culminância dos vossos bens. Porém o Deus deles também agora torna ilustre a sua Sé, fazendo jorrar nela, da vossa santidade, os raios de luz da verdadeira fé\". [45] 24. Os exímios louvores que os representantes das Igrejas do oriente tributaram a Leão não faltaram depois da sua morte. De feito, a liturgia bizantina, na festa de 18 de fevereiro, a ele dedicada, exalta-o como \"condutor da ortodoxia, doutor exornado de piedade e de majestade, astro do universo, ornamento dos ortodoxos, lira do Espírito Santo\".\n\n[46] Igualmente significativos são os elogios que ao grande pontífïce tributa o Menológio Gelasiano: \"Este nosso pai Leão, admirável pelas suas muitas virtudes, pela sua continência e pureza, sagrado bispo da grande Roma, fez muitas outras coisas dignas das suas virtudes; porém a sua obra refulgiu sobretudo no que diz respeito à verdadeira fé\".\n\n[47]\n\nVotos pelo retorno dos irmãos separados 25. Apraz-nos, veneráveis irmãos, repetir que o coro de louvores que na antiguidade exalta a santidade do sumo pontífice s. Leão Magno foi concorde tanto no oriente como no ocidente. Oh! torne ele a receber o aplauso de todos os representantes da ciência eclesiástica das Igrejas que não estão em comunhão com Roma. Superado, assim, o doloroso contraste de opiniões acerca da doutrina e da ação pastoral do imortal pontífice, resplandecerá em amplíssima luz a doutrina que eles também professam crer: \"Não há senão um só Deus, e um só mediador entre Deus e os homens, o homem Cristo Jesus\" (\n\n1 Tm 2,5).\n\n26. Pois bem: nós, que sucedemos a s. Leão na Sé episcopal de s. Pedro, assim como com ele professamos a fé na origem divina do mandato de universal evangelização e de salvação confiado por Jesus Cristo aos Apóstolos e aos seus sucessores, assim também, igualmente a ele, alimentamos o vivo desejo de ver todas as nações enveredarem pelo caminho da verdade, da caridade e da paz. E, justamente com o fito de tornar a Igreja mais idônea para cumprir nos nossos tempos essa excelsa missão, é que nos propusemos convocar o segundo concílio ecumênico Vaticano, com a confiança de que a imponente reunião da hierarquia católica não só reforçará os vínculos de unidade na fé, no culto e no regime, que são prerrogativas da verdadeira Igreja, [48] como também atrairá o olhar de inúmeros crentes em Cristo, e convidá-los-á a reunir-se em torno do \"grande Pastor do rebanho\" (Hb 13,20), que a Pedro e aos seus sucessores confiou a perene guarda dele (cf. Jo 21,15-17). 27. O nosso cálido apelo à unidade quer ser, portanto, o eco daquele outro muitas vezes lançado por s. Leão no século V, evocando aquele outro já dirigido aos féis de todas as Igrejas por santo Ireneu, que a Providência divina chamara da Ásia para reger a sé de Leão e para ilustrá-la com seu martírio. De fato, depois de haver reconhecido a ininterrupta sucessão dos bispos de Roma, herdeiros do próprio poder dos dois príncipes dos apóstolos,\n\n[49] concluía ele exortando: \"É com esta Igreja, por causa da sua preeminente superioridade, que deve estar de acordo cada Igreja, isto é, todos os fiéis que estão no universo; e pela comunhão com ela é que esses féis (ou então: todos os chefes das Igrejas) têm conservado a tradição apostólica\".\n\n[50]\n\n28. Porém o nosso apelo à unidade quer ser sobretudo o eco da prece dirigida pelo nosso Salvador a seu divino Pai na última ceia: \"A fim de que todos sejam um; como tu, Pai, estás em mim e eu em ti, que eles estejam em nós\" (Jo 17, 21). Nenhuma dúvida acerca do deferimento desta prece, tal como foi atendido o sacrifício cruento do Gólgota. Acaso o Senhor não afirmou que seu Pai sempre o escuta? (Jo 11,42). Nós, portanto, cremos que a Igreja, pela qual ele rogou e se imolou na Cruz, e à qual prometeu a sua presença perene, sempre foi e continua a ser \"una, santa, católica e apostólica\", tal como foi instituída. 29. Infelizmente, como no passado, assim também agora devemos, com dor, verificar que a unidade da Igreja não corresponde de fato à comunhão de todos os crentes numa só profissão de fé e numa mesma prática de culto e de obediência. Todavia, é para nós motivo de conforto e de doce esperança o espetáculo dos generosos e crescentes esforços que de várias partes se fazem com o fim de reconstituir aquela unidade, mesmo visível, de todos os cristãos, que dignamente corresponda às intenções, aos mandos e aos votos do Salvador divino. Cônscio de que a unidade, que é sopro do Espírito Santo em tantas almas de boa vontade, só poderá plena e solidamente efetuar-se quando, conforme a própria profecia de Jesus Cristo, \"houver um só redil e um só pastor\" (\n\nJo 10, 16), suplicamos ao nosso mediador e advogado junto ao Pai (cf.\n\n1 Tm 2,5;\n\n1 Jo 2,1) que impetre para todos os cristãos a graça de reconhecerem as notas da sua verdadeira Igreja, para que dela se tornem filhos devotos. Oh! digne-se o Senhor de fazer surgir em breve a aurora desse dia bendito de universal reconciliação, quando um imenso coro de amor jubilaste se elevar da única família dos remidos, e estes, entoando hinos à misericórdia divina, cantarem com o Salmista o \"Vede: como é bom, como é agradável habitar todos juntos, como irmãos!\" (\n\nSl 132, 1).\n\n30. O amplexo de paz entre os filhos do mesmo Pai celeste, igualmente co-herdeiros do mesmo reino de glória, assinalará a celebração do triunfo do corpo místico de Cristo.\n\nEXORTAÇÃO FINAL 31. Veneráveis Irmãos, o décimo quinto centenário da morte de s. Leão Magno encontra a Igreja católica em dolorosas condições, semelhantes, em parte, às que ela conheceu no século V. Com efeito, quantos sofrimentos nestes tempos afligem a Igreja e repercutem no nosso ânimo paterno, como claramente predissera o divino Redentor!\n\nVemos que em muitas regiões a \"fé do Evangelho\" (Fl 1, 27) está em perigo, e não faltam tentativas, graças a Deus destinadas, as mais das vezes, a falharem, de desligar do centro da unidade católica, isto é, da Sé romana, bispos, sacerdotes e fiéis. Pois bem: com o fim de conjurar tão graves perigos, confiante invocamos sobre a Igreja militante o patrocínio do santo pontífice que tanto operou, escreveu e sofreu pela causa da unidade católica. E a todos os que pacientemente gemem por amor da verdade e da justiça dirigimos as confortadoras palavras que s. Leão dirigiu ao clero, às autoridades e ao povo de Constantinopla: \"Perseverai, pois, no espírito da verdade católica, e por meio de nós recebei a exortação apostólica: `Já que a vós por Cristo foi feita a graça não só de crerdes nele, mas também de por ele padecerdes' (Fl 29)\".[51] Finalmente, para todos aqueles que vivem na unidade católica, nós, que, embora indignamente, fazemos na terra as vezes do Salvador divino, fazemos nossa a sua prece pelos seus caros discípulos e por quantos cressem nele: \"Pai santo... rogo-te a fim de que eles cheguem à perfeita unidade\" (cf. Jo 17, 11. 20. 23). Quer dizer, para todos os filhos da Igreja pedimos a perfeição da unidade, essa perfeição que só a caridade, \"que é o vínculo de perfeição\" (Cl 3, 14), pode dar. Com efeito, pela acesa caridade para com Deus e pelo exercício sempre mais pronto, alegre e generoso de todas as obras de misericórdia para com o próximo é que a Igreja, \"templo de Deus vivo\" (cf. 2 Cor 6, 16), se veste, em todos e em cada um de seus filhos, de beleza sobrenatural. Portanto, com s. Leão vos exortamos: \"Visto, pois, que todos os fiéis juntos e cada um em particular constituem um só e mesmo templo de Deus, mister se faz que este seja perfeito em cada um como perfeito deve ser no conjunto; porquanto, mesmo se a beleza não é igual em todos os membros, nem os méritos iguais em tão grande variedade de partes, o vínculo da caridade produz, todavia, a comunhão na beleza. Aqueles que um santo amor une, mesmo se não participam dos mesmos dons da graça, gozam, todavia, reciprocamente dos seus bens, e aquilo que eles amam não lhes pode ser estranho, visto ser aumento das próprias riquezas o achar a alegria no progresso dos outros\". [52] 32. No término desta nossa carta encíclica, consentido nos seja renovarmos o ardentíssimo voto que irrompia da alma de s. Leão, isto é, de ver todos os remidos pelo Sangue preciosíssimo de Jesus Cristo, reunidos na mesma Igreja militante, resistirem compactos e intrépidos às potências do mal, que de tantas partes continuam a ameaçar a fé cristã. Porque \"então se torna poderosíssimo o povo de Deus, quando na união da santa obediência os corações de todos os fiéis se acham de acordo, e nos acampamentos das hostes cristãs a preparação é semelhante em todas as partes, e as fortificações em toda parte são as mesmas\".\n\n[53] O príncipe das trevas não prevalecerá quando na Igreja de Cristo reinar o amor: \"Visto que as obras do demônio são destruídas com maior poder quando os corações dos homens ardem de caridade para com Deus e para com o próximo\".\n\n33. Confortadora das nossas esperanças e auspício das graças divinas seja a bênção apostólica que a todos vós, veneráveis irmãos, e ao rebanho comado ao zelo ardentíssimo de cada um, com grande coração vos concedemos.\n\nDado em Roma, junto a s. Pedro, a 11 de novembro de 1961, quarto ano do nosso pontificado.\n\nJOÃO PP. XXIII\n\nNotas\n\n[1] Cf. Sermão, do dia 12 de outubro de 1952: AAS 44 (1952), p. 831.\n\n[2] Cf. Ed.\n\nDuchesne, I, 238.\n\n[3] Cf. Ep. 31, 4, PL 54, 794.\n\n[4]\n\nPL 59, 9-272.\n\n[5] De Incarn. Domini, contra Nestorium libr. VII, PL 50, 9.\n\n[6]\n\nPL 55, 21-156.\n\n[7] Cf. PL 54, 757.\n\n[8] PL 54, 759.\n\n[9] Cf. Ep. 29, ad Theodosium august.: PL 54, 783.\n\n[10] Cf.\n\nEp. 28:\n\nPL 54, 756.\n\n[11] Cf. Ep. 95, ad Pulcheriam august., 2: PL 54, 943.\n\n[12] Cf. Ibid.\n\n[13] Cf. Ibid.\n\n[14] Cf.\n\nEp. 89,\n\nad Marcianum imper. 2: PL 54, 931; Ep. 103,\n\nad Episcopos Galliarum:\n\nPL 54, 988-991.\n\n[15] Carta Encicl. Sempiternus Rex, de 8 setembro de 1951: AAS 43(1951), pp. 625-644.\n\n[16] Cf. C. Kirch.\n\nEnchir. Fontium hist. eccl. antiquae, Friburgi in Br., 4° ed. 1923, n. 943.\n\n[17] Ep.104, ad Marcianum imper. 3, PL 54, 995; cf. Ep.106, ad Anatolium, episc. Constant.: PL 54, 995.\n\n[18]\n\nEp.114,\n\nad Marcianum imper. 3,\n\nPL 54,1022.\n\n[19] Ibid.\n\n[20] Bento XIV, Const. apost.\n\nMilitantis Ecclesiae, de 12 de outubro de 1754: Benedicti Pp. XIV\n\nBullarium, t. III, parte II, p. 205 (\n\nOpera omnia, vol.18, Prato 1847).\n\n[21] Ep.12, ad Episcopos Africanos, 5: PL 54, 652.\n\n[22]\n\nEp, 80, ad\n\nAnatolium, episc. Constant. 1,\n\nPL 54, 213.\n\n[23] Serm. 26, in Nativ. Domini, 2, PL 54, 213.\n\n[24]\n\nEp. 165,\n\nad Leonem imper. 2,\n\nPL 54,1157.\n\n[25] Cf. Ibid.\n\n[26]\n\nSerm. 22, in\n\nNativ. Domini, 2,\n\nPL 54,195.\n\n[27] Serm. 4, in Nativ.. Domini, l, PL 54,149; cf. Serm. 64, de Passione Domini, 6, PL 54, 357; Ep. 69, 4, PL 54, 870.\n\n[28]\n\nSerm. 66, de\n\nPassione Domini, 2,\n\nPL 54, 365-366.\n\n[29] Serm. 64, de Passione Domini, 7, PL 54, 357.\n\n[30]\n\nSerm. 24, in\n\nNativ. Domini, 6,\n\nPL 54, 207.\n\n[31] Ep.14, ad Anastasium, episc. Thessal., 11, PL 54, 676.\n\n[32]\n\nSerm. 4,\n\nde natali ipsius, 2,\n\nPL 54,149-150.\n\n[33] Serm. 4, de natali ipsius, 2, PL 54; cf. Serm. 83, in natali S. Petri Apostoli, 2, PL 54, 430.\n\n[34]\n\nSerm. 4, 3,\n\nPL 54,151-152; cf.\n\nSerm. 83, PL 54, 451.\n\n[35] Serm. 5, de natali ipsius, 4, PL 54,154.\n\n[36] Cf.\n\nSerm. 3,\n\nde nat. ipsius, 4,\n\nPL 54,147.\n\n[37] Serm. 3, de nat. ipsius, 3, PL 54,146; cf. Serm. 83, in nat. S. Petri Apost. 3, PL 54, 432.\n\n[38]\n\nEp. 30,\n\nad Concil. Milev.\n\nPL 20, 590.\n\n[39] Ep, 13, ad Rufum episc. Thessaliae, de 11 de março de 422, in C. Silva-Tarouca, S.J., Epistolarum Romanorum Pontificum collect. Thessal., Roma 1937, p. 27.\n\n[40]\n\nEp. 14,\n\nad Anastasium episc. Thessal., l;\n\nPL 54, 668.\n\n[41] Serm. 82, in nat. Apost. Petri et Pauli, 1, PL 54, 422-423.\n\n[42]\n\nSerm. 86,\n\ntract. contra haer. Eutychis, 3,\n\nPL 54, 468.\n\n[43] Mansi, Concil. ampliss. collect. VI, p. 913.\n\n[44]\n\nEp. 100,\n\nMarciani imper. ad Leonem, episc. Romae, 3,\n\nPL 54, 972;\n\nEp. 77,\n\nPulcheriae aug. ad Leonem, episc. Romae, 1,\n\nPL 54, 907.\n\n[45] Ep. 52, Theodoreti episc. ad Leonem episc. Romae, l, PL 54, 847.\n\n[46]\n\nMenaia tou ólou eniautou, III, Roma,1896, p. 612.\n\n[47] PG 117, 319.\n\n[48] Cf. conc. Vat. I, sess. III, cap. 3\n\nde fide:\n\nCOD 807.\n\n[49] Cf. Advers. haeres. 1. III, c. 2, n. 2, PG 7, 848.\n\n[50] Ibid.\n\n[51] Ep. 50, ad Constantinopolitanos, 2, PL 54, 843.\n\n[52]\n\nSerm. 48,\n\nde Quadrag. 1,\n\nPL 54, 298-299.\n\n[53] Ep. 88, 2; PL 54, 441-442\n\n[54]\n\nEp. 95,\n\nad Pulcheriam august., 2:\n\nPL 54, 943.\n\nCopyright © Dicastério para a Comunicação\n\nA Santa Sé\n\nA Santa Sé","witnesses":[{"sourceUrl":"https://www.vatican.va/content/john-xxiii/pt/encyclicals/documents/hf_j-xxiii_enc_11111961_aeterna-dei.html","sha256":"6abe391609dc8ae2c5ee75b790534cff8cf33fd1f38f97c62fbfa69a5c86c928","localUrl":"assets/docs/magisterium/source-corpus/aeterna-dei-6e03bd0b2c/pt.html","textUrl":"assets/docs/magisterium/source-corpus/aeterna-dei-6e03bd0b2c/pt.txt"}]}}}
